مراتب ادراک فضا در رواق الله‌وردی‌خان؛ با نگاهی به مفهوم حرکت جوهری ملاصدرا

حرکت در فضا، لازمه‌ی ادراک معمارانه است. فلسفه نیز عامل حرکت را مبنایی برای ادراک جهان مادی می‌داند. به گونه‌ای که فلاسفه‌ی اسلامی نیز از دیرباز بر این مهم تاکید داشته‌اند و حرکت را دارای کمال و غایت می‌دانستند. ملاصدرا بنیانگذار حکمت متعالیه با بیان نظریه‌ی حرکت جوهری خود معتقد است که وجود مادی با حرکت دائمی خود به سوی وجود عقلانی و مجرد، با طی مراتب و گذر از عوالم سه‌گانه (محسوس، خیال، و معقول) به ادراک حقایق جهان نایل خواهد شد. در این ارتباط مسئله حرکت جوهری و ادراک فضا در معماری موضوع اصلی این پژوهش خواهد بود. حال سوال پژوهش این‌گونه خواهد بود که چگونه می‌توان به ادراک فضای معماری _بالاخص مورد پژوهش حاضر یعنی رواق الله‌وردی‌خان در حرم مطهر امام رضا(ع)_ با نظر به حرکت جوهری ملاصدرا نائل آمد و تفسیری جدید از این ادراکات ارائه نمود؟ هدف اصلی پژوهش حاضر، بررسی مراتب ادراک فضا در رواق الله‌وردی‌خان با نگاهی به مفهوم حرکت جوهری ملاصدرا می‌باشد. بدین منظور، در این مقاله ابتدا به بررسی مفهوم حرکت جوهری ملاصدرا پرداخته و سپس به بررسی مراتب ادراک فضا در رواق الله‌وردی‌خان پرداخته شده است. پژوهش پیش‌رو از نوع کیفی تحلیلی-توصیفی بوده و راهبرد آن پرداختن به مطالعات موردی با رویکرد تفسیری می‌باشد. این مقاله با تحلیل تجربه‌ی ادراکی ناظر در رواق الله وردی‌خان، مقارنه‌ی حرکت و ادراک در فلسفه و معماری را مورد بررسی قرار می‌دهد. نتایج مطالعات نشان داده است که سلسله‌مراتب فضایی در رواق الله‌وردی‌‌خان، عدم تنوع مصالح در فضای داخلی این رواق و مواجهه‌ی انسان از ورودی تا مرکز آن مبتنی بر دیدگاه تجربه فضایی است که منجر به بهبود ادراکات حسی و تجربه فضایی زائران از رواق و فضامندی آن شده است. ضمن اینکه بستری برای کشف و شهود درونی ناظر فراهم می‌سازد، با توجه به تجربه‌ی ادراکی از نازل به سوی کامل‌ترین آن هدایت خواهد شد. همچنین با توجه به نوع فضاها و حرکت زائر در فضای رواق می‌بایست بیان نمود که تجربه فضایی به گونه‌ای چندحسی بوده و کالبد این رواق به نحوی ساخته و پرداخته شده که حواس پنجگانه زائران را درگیر خودش می‌نماید.

the steps of space perception in the allahverdi khan portico, with looking at the concept of the mulla sadra’s theory of substantial motion

movement in space is a requirement of architectural perception. philosophy also considers the factor of movement as a basis for understanding the material world. mulla sadra, the founder of transcendental wisdom, by expressing his theory of essential movement, believes that material existence with its constant movement towards rational and abstract existence, by passing through the three worlds (perceptible, imaginary, and sensible) will achieve the understanding of the world. became. so, the problem of intrinsic movement and perception of space in architecture will be the main topic of this research. the main goal of the present study is to investigate the levels of space perception in the portico of allah vardi khan based on the concept of the essential movement of mulla sadra. for this purpose, the levels of perception of space in the portico of allahvardi khan have been examined. this is a qualitative and analytical-descriptive research. the research strategy is a case study with an interpretive approach. this article discusses the comparison of movement and perception in philosophy and architecture by analyzing the perceptual experience of the observer in the portico of allahvardi khan. the results show that the spatial hierarchy in the portico of allahvardi khan, the lack of variety of materials in the interior of the portico, and the human encounter from the entrance to its center lead to the improvement of the sensory perceptions and the spatial experience of the pilgrims from the portico.