جایگاه قاعده «نبذ» در فقه روابط بین‌الملل و سیاست خارجی حکومت اسلامی

با عنایت به گسترش روابط بین‌الملل بین کشورها، امروزه حکومت‌های اسلامی ناگریز به ارتباط و تعاملات با حکومت‌های اسلامی و غیراسلامی‌اند. از جمله مسائل مهم و چالش‌برانگیز، تبیین حدود و ثغور و میزان پایبندی حکومت اسلامی به معاهدات بین‌المللی مطابق فقه روابط بین‌الملل است. فصل دهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران مستنبط از فقه و شریعت اسلامی، بر تنظیم سیاست خارجی کشور براساس معیار‌های اسلام و نفی هرگونه سلطه‌جویی و سلطه‌پذیری، حفظ استقلال همه‌جانبه و عدم تعهد در برابر قدرت‏های سلطه‌گر و روابط صلح‌آمیز متقابل با دول غیرمحارب تاکید نموده است، در همین زمینه حکومت اسلامی، به‌منظور حفظ منافع کشور و ارتباط فعال با دیگر دولت‌ها اعم از مسلمان و غیرمسلمان، معاهداتی را منعقد کند. پایبندی و اصل وفای به عهد حتی در مقابل دول غیرمسلمان مادامی که به معاهده متعهدند، واجب و لازم است. لکن فقها مستفاد از آیه 58 سوره مبارکه انفال قاعده نبذ را در طول اعصار مختلف مورد استناد قرار داده‌اند که براساس آن به محض مشاهده‌ نشانه‌ها و قرائن خیانت از سوی کفار به‌نحوی که لازم‌الاحتراز باشد و در مواردی که طرف مقابل تعهد، دست به توطئه‌هایی بزند که امارات نقض عهد آشکار شود، امام‌ و رهبر حکومت اسلامی نسبت به نبذ عهد یعنی اعلام لغو پیمان و عدم تعهد به معاهده مبادرت می‌ورزد. عمل به مفاد این قاعده در صورت حصول شرایط مستند به کتاب و سنت، اجماع فریقین و دلالت عقلی واجب است. در پژوهش حاضر با استفاده از روش توصیفی تحلیلی به شرح و تحلیل جایگاه قاعده فقهی «نبذ» در فقه روابط بین‌الملل پرداخته شده است.

The Position of the Rule of Nabz within the Jurisprudence of the International Relations and Foreign Policy of the Islamic State

Due to the expansion of the international relations among countries, the Islamic States nowadays are forced to communicate and interact with the Islamic and nonIslamic states. Among the important and challenging issues is the explanation of the limits and the degree to which the Islamic State adheres to the international treaties in accordance with the jurisprudence of the international relations. Chapter 10 of the Constitution of the Islamic Republic of Iran, inferred from the Islamic jurisprudence and Sharia, emphasizes on the regulation of the country’s foreign policy based on the Islamic standards and upon the rejection of all forms of domination, both the exertion of it and submission to it, and the maintenance of comprehensive independence and noncommitment to hegemonic powers and peaceful cooperation with nonbelligerent states. In this line, the Islamic State may conclude agreements to protect the country’s interests and to maintain active relations with other states, both Muslim and nonMuslim. The adherence and the principle of fidelity to the covenant are obligatory, even versus nonMuslim states, as long as they are bound by the treaty. However, by using the verse 58 of Surah Anfal, the jurists have cited the rule of Nabz during different eras, according to which as soon as they see the signs and evidences of betrayal by the infidels in a definite way and in cases where the other party commits conspiracies, the leader of the Islamic State may declare the treaty null and void. Implementing the Rule of Nabz provided with the conditions is binding based on the Book and Sunnah, Shiite and Sunni consensus, and the rational implication. In the present study, using a descriptive and analytical method, the position of the jurisprudential rule of Nabz in the jurisprudence of the international relations has been described and analyzed.