گذار از مرزهای سنتی به هوشمند: مطالعه تطبیقی چالش‌ها و راهکارهای ایران در قیاس با کشورهای خلیج‌فارس

زمینه و هدف: : منطقه خلیج‌فارس با چالش‌های لجستیکی و امنیتی عمده‌ای روبه‌روست که لزوم تحول دیجیتالی مرزها را پررنگ می‌سازد. آمارهایی مانند حجم قاچاق سالانه 8 میلیارد دلاری در ایران، تاخیر متوسط 7 روزه ترخیص کالا (در مقایسه با 1 روز در امارات) و هزینه لجستیکی 30 درصدی بالاتر از میانگین جهانی، ضرورت استراتژیک گذار به مرزهای هوشمند را برای بهبود امنیت ملی، تسهیل تجارت و کاهش هزینه‌های اقتصادی نشان می‌دهد.روش: این مطالعه با رویکرد ترکیبی (کیفی-کمی) و به روش تطبیقی انجام شد. در فاز کیفی، با 30 نفر از خبرگان و مدیران مرزی تا رسیدن به اشباع نظری مصاحبه و داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار maxqda و تحلیل مضمون (کدگذاری باز، محوری و انتخابی) تحلیل گردید. در فاز کمی، پرسشنامه محقق ساخته‌ای مبتنی بر یافته‌های کیفی، بین 155 نفر از کارشناسان مرزی توزیع شد. تحلیل داده‌های کمی با نرم‌افزار spss و به‌کارگیری آزمون‌های همبستگی پیرسون و رگرسیون خطی انجام پذیرفت.یافته‌ها: یافته‌ها نشان داد سه چالش مشترک: اختلافات ژئوپلیتیک (با همبستگی 0.72 با تاخیر در هوشمندسازی)، محدودیت‌های بودجه‌ای (سهم ناچیز بودجه فناوری در ایران) و ناهماهنگی در استانداردهای فنی. در مقابل، راهکارهای کارآمد شامل: توسعه پلتفرم‌های دیجیتال مشترک (کاهنده تا 80٪ زمان ترخیص)، سرمایه‌گذاری نظام‌مند در آموزش نیروی انسانی (با همبستگی 0.68 با پذیرش فناوری) و تقویت دیپلماسی فناورانه برای ایجاد همکاری منطقه‌ای است.نتایج: این پژوهش ضمن پرکردن شکاف مطالعاتی در ادبیات تطبیقی مرزهای هوشمند در خلیج‌فارس، چارچوبی عملیاتی مبتنی بر شواهد برای توازن بخشی بین الزامات امنیتی، نیازهای تجاری و همکاری‌های منطقه‌ای ارائه می‌دهد.

transition from traditional to smart borders: a comparative study of challenges and solutions in iran versus gulf cooperation council countries

a b s t r a c tbackground and aim: the persian gulf region is confronted with profound logistical inefficiencies and persistent security vulnerabilities, underscoring the urgent need for digital transformation in border governance. empirical indicators—including iran's estimated annual smuggling volume of usd 8 billion, an average customs clearance delay of seven days (compared with one day in the united arab emirates), and logistics costs approximately 30% above the global average, demonstrate the strategic imperative of transitioning toward smart borders to enhance national security, streamline trade flows, and mitigate economic losses.methodology: this research adopts a mixed-methods, comparative design integrating qualitative and quantitative approaches. in the qualitative phase, in-depth semi-structured interviews were conducted with 30 border experts and senior officials until theoretical saturation was reached. the data were systematically analyzed using maxqda through thematic analysis encompassing open, axial, and selective coding procedures. in the quantitative phase, a structured questionnaire derived from the qualitative findings was administered to 155 border specialists. quantitative data analysis was performed using spss, employing pearson correlation coefficients and linear regression models.results: the findings identify three shared structural challenges across the region: geopolitical tensions (showing a strong correlation of 0.72 with delays in smart border implementation), chronic budgetary constraints, particularly the limited allocation of technological funding in iran, and fragmentation in technical and operational standards. conversely, effective policy responses include the development of interoperable joint digital platforms (capable of reducing clearance times by up to 80%), sustained investment in human capital development (positively correlated at 0.68 with technology adoption), and the reinforcement of technology-oriented diplomacy to foster regional collaboration.conclusion: by addressing a significant gap in the comparative literature on smart borders in the persian gulf, this study offers an evidence-based and operationally grounded framework for reconciling security imperatives with trade facilitation objectives and the demands of regional cooperation.