معرفی کتاب علم المناظر در هندوستانِ اسلامیِ قرن هفدهم میلادی: رسالۀ ابن‌صالح در بارۀ آینه‌های سوزان سهموی

پروفسور رشدی راشد، استاد بازنشستۀ دانشگاه پاریس، از پژوهشگران بنام در حوزۀ تاریخ ریاضیات در دورۀ اسلامی و از محققانی است که دهه‌ها است آثار متعددی در بارۀ تاریخ ریاضی، نجوم و فیزیک منتشر کرده است، از مقالات پژوهشی تا تصحیح و ترجمۀ آثار علمی عربی به فرانسوی. بیشتر آثار او دربارۀ ابن هیثم، ابن‌سهل، ثابت بن قره و دیگر ریاضی‌دانان سده‌های نخست دوران اسلامی است. او اخیراً متوجه آثار ریاضی‌دانان اواخر دوران اسلامی نیز شده و به آثار ایشان نیز می‌پردازد. یکی از جنبه‌های مهم پرداختن به این ریاضی‌دانان مربوط به روایت کلانی است که در بارۀ تاریخ علوم در جهان اسلام مطرح است. در دهه‌های اخیر، با وجود انتشار آثار پژوهشی مختلف در بارۀ دانشمندان سده‌های هفتم هجری به بعد در دوران اسلامی، چون نصیرالدین طوسی، قطب‌الدین شیرازی، غیاث‌الدین کاشانی، شمس‌الدین خفری و دیگران، همچنان روایت رایجِ «افول علم» در دوران اسلامی بر سر زبان‌ها است. این روایت هم از نظر شواهد تاریخی و هم از منظر عواملی که برای آن برمی‌شمارند، نادرست و ساده‌انگارانه است. واقعیت این است که پژوهشگران تاریخ علوم، دهه‌ها است به اهمیت آثار علمی دانشمندان قرون هفتم تا سیزدهم هجری پی برده‌اند و به تحقیق و شناسایی و معرفی آرا و آثار ایشان مشغولند. تمدن اسلامی از حدود قرن نهم و دهم هجری، به سه حوزۀ سلطنت بزرگ تقسیم شد: عثمانی، صفوی و گورکانی. از ریاضی‌دانان مهم دوران صفوی می‌توان از محمدباقر یزدی نام برد و از دوران عثمانی، میرم چلبی و از دوران گورکانیِ هند باید عبدالرحیم بن ‌صالح را در نظر داشت. راشد در کتاب اخیر خود با عنوان علم مناظر در هند اسلامی قرن هفدهم [میلادی]، به تصحیح، شرح و ترجمۀ رساله‌ای در بارۀ آینه‌های سوزان سهموی از ابن‌صالح پرداخته است.

book review: roshdi rashed (2025). l’optique dans l’inde islamique au xviie siècle: ibn ṣāliḥ, sur les miroirs ardents paraboliques

professor roshdi rashed, emeritus professor at the university of paris, is a distinguished scholar in the history of mathematics during the islamic period. for decades, he has produced a vast body of work—ranging from research articles to critical editions and french translations of arabic scientific texts—on the history of mathematics, astronomy, and physics. much of his scholarship has focused on early islamic figures such as ibn al-haytham, ibn sahl, and thabit ibn qurra, among others. in recent years, however, rashed has expanded his scope to include mathematicians of the later islamic period. this shift is significant, especially in light of the dominant—but flawed—narrative of scientific decline in the islamic world after the seventh century ah. despite the growing body of research on later scholars such as naṣīr al-dīn al-ṭūsī, quṭb al-dīn al-shīrāzī, ghīyāth al-dīn al-kāshānī, and shams al-dīn al-khafrī, the notion of decline remains widespread. yet this narrative is both historically inaccurate and reductive, failing to account for the richness and continuity of scientific inquiry during this time. historians of science have long recognized the intellectual vitality of the period spanning the seventh to the thirteenth centuries ah. during this era, islamic civilization was shaped by three major dynasties: the ottoman, safavid, and mughal. each produced notable mathematicians, including muḥammad bāqir yazdī in safavid iran, mirim çelebi in the ottoman empire, and ʿabd al-raḥim ibn ṣāliḥ in mughal india. in his recent book, the science of landscapes in seventeenth-century ad islamic india, rashed offers a critical edition, commentary, and french translation of a treatise on burning mirrors and parabolic geometry by ibn ṣāliḥ. this work exemplifies the sophistication of scientific thought in the later islamic period and contributes to a more nuanced understanding of its intellectual legacy.