در بارۀ آثار احمدبن عمر کرابیسی، ریاضی‌دان سدۀ چهارم هجری قمری

از احمدبن عمر کرابیسی ریاضی‌دان ممتاز سدۀ چهارم هجری دو رساله بر جای مانده است: شرح مشکل صدور مقالات کتاب اقلیدس و مساحت الحلق. رسالۀ اول شرحی بر مصادرات اصول اقلیدس (مقالات 1تا 11 به جز مقالات 8 و9) با هدف تسهیل یادگیری متعلم و با دیدگاهی کمابیش فیلسوفانه و مبتنی بر نظرات دانشمندان یونانی و اسلامی و رسالۀ دوم شامل تعاریف و قضایایی در بارۀ شکل‌های هندسی مطوّق و حلقه‌هاست. رسالۀ شرح مشکل صدور مقالات کتاب اقلیدس که تنها دو نسخه از آن باقی است از دیدگاه تاریخی اهمیت بسیاری دارد، چون سندی است که نشان می‌دهد کرابیسی به نسخۀ عربی اصول و برخی شرح‌های یونانی آن دسترسی داشته است و اثر او شباهت‌ها و تفاوت‌هایی با شرح اصول نیریزی و ترجمۀ لاتینی شرح اصول توسط ژرار کرمونایی دارد. از طرفی، او در این اثر خود به اصل موضوع یا مصادرۀ پنجم مقالۀ اول اصول پرداخته است. رساله‌های دیگری نیز در منابع به کرابیسی منسوب است: تفسیر اقلیدس، حساب الدور، کتاب الوصایا، کتاب الهندی که هیچ‌کدام اکنون موجود نیستند. رساله‌های او از ارزشمندترین آثار دورۀ اسلامی به شمار می‌آیند. در این نوشته در بارۀ رسالۀ شرح مشکل صدور مقالات کتاب اقلیدس توضیحاتی عرضه می‌شود و رسالۀ مساحت الحلق تصحیح و ترجمه می‌شود و توضیحات کوتاهی در بارۀ برخی قضایا عرضه می‌شود.

about the works of aḥmad ibn ʿumar al-karābīsī, a mathematician of the 4th ah/ 10th ad

aḥmad ibn ʿumar al-karābīsī (4th ah/10th ad), an eminent mathematician, authored two extant treatises:sharḥ mushkil ṣudūr maqālāt kitāb uqlīdis (explanation of problematic propositions in euclid’s elements) – a commentary on the postulates of euclid’s elements (books i.1–11, excluding i.8–9), synthesizing philosophical insights with analyses of greek and islamic scholars to enhance pedagogical clarity.masāḥat al-ḥalaq (measurement of rings) – a geometric treatise establishing definitions and proofs for theorems on annular shapes and circular segments.the sharḥ mushkil ṣudūr, preserved in only two manuscripts, holds exceptional historical significance as evidence of al-karābīsī’s access to arabic translations of euclid’s elements and greek commentaries. his work demonstrates methodological parallels with al-nayrīzī’s commentary and gerard of cremona’s latin translations, while uniquely engaging with euclid’s fifth postulate. attributed but lost works include tafsīr uqlīdis (commentary on euclid), ḥisāb al-dawr (calculation of cycles), kitāb al-waṣāyā (book of directives), and kitāb al-hindī (indian treatise). this study offers a critical analysis of sharḥ mushkil ṣudūr, presents a critical edition and translation of masāḥat al-ḥalaq, and provides annotations on key theorems, underscoring al-karābīsī’s contributions to the mathematical heritage of the islamic golden age