چهره دوگانه «مطرب» در ادب فارسی (با تاکید بر ادب عرفانی تا سده هشتم)

در بخش بزرگی از ادب فارسی مخصوصاً شعر، تیپ «مطرب» حضور برجسته دارد. حافظۀ شعری ایرانی مانوس با ادب کلاسیک (سعدی و حافظ و مولوی)، سیمایی بشکوه و اثیری از او می‌یابد، اما به محض ورود به سطح زبان جامعه، متوجه بار معنایی تحقیرآمیز آن می‌شود. این تحقیق در پی آن است تا با بررسی متون مشهور ادبی تا سدۀ هشتم، به این سوال‌های اصلی پاسخ دهد: «مواجهۀ دوگانه با «مطرب» در ادب و فرهنگ قدیم ایران چگونه نمود می‌یابد؟»، «آبشخورهای این رویارویی متناقض کدام است؟» این تحقیق به روش توصیفی-تحلیلی و با اسناد کتابخانه‌ای انجام شده و دایرۀ زمانی آن از آغاز ادب فارسی دری تا سدۀ هشتم است. فراوانی منابع ادبی، نویسنده را وادار کرده تا به امهات متون بپردازد. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که در بخشی از ژانر ادب عرفانی و ادب درباری، مطرب چندان چهرۀ ارجمندی ندارد، اما در سایر ژانرها، چهرۀ او تابناک و ارزشمند است. آنچه باعث ایجاد سیمایی منفی از مطرب در ادب صوفیانه شده، علاوه بر تاثیر نصوص دینی در شکل‌گیری این نگاه، توامانی مطربی با حواشی فساد‌آلود بزم‌های طرب و درآمیختگی مفهوم مطرب و لولی است.

the double face of motreb in persian literature (with an emphasis on mystical literature until the 8th century)

in a large part of persian literature, especially poetry, the type of “motreb” has a prominent presence. iranian poetic memory familiar with classical literature (saadi, hafez and molavi) finds a magnificent image of him, but in the language of the society, we notice the derogatory meaning of motreb. this research seeks to show signs of this dual encounter with the poet even in ancient iranian culture by examining famous literary texts up to the 8th century, and then clarify the source of this contradictory confrontation. this research was done in a descriptive-analytical way with a library source. the abundance of literary sources has forced researchers to focus on the important texts. the results of the research show that in a part of mystic literature, motreb does not have a very honorable face, but in other genres, his face is radiant and valuable. what has created a negative image from motreb in the zohd and sufi literature, in addition to the influence of religious texts, is the conflation of the motreb with the corrupting edges of the carousal songs.