علل گسترش تراجم نگاری شیعی در عصر قاجار مطالعه موردی : کتاب قصص العلما اثر میرزا محمد تنکابنی

تراجم‌نگاری از شاخه‌های مطرح تاریخ‌نگاری در جهان اسلام است که به شرح حال طبقات مختلف جامعه می‌پردازد؛ در دوره‌ی قاجار به دلیل رشد کمی و کیفی علمای شیعه و کمبود تراجم‌ شیعی به مقوله تراجم‌نگاری شیعی توجه ویژه‌ای شد؛ از جمله این تراجم قصص‌العلما محمد تنکابنی است که از تراجم مشهور این دوره محسوب می‌شود؛ از این‌رو مقاله حاضر با روش توصیفی – تحلیلی به شیوه کتابخانه‌ای بر مبنای این سوال‌ها سامان‌یافته است که علل گسترش تراجم‌نگاری شیعی در دوره قاجار چیست و چه تغییراتی از جنبه ساختاری و شکلی داشته است؟ و تنکابنی در قصص‌العلما با چه رویکردی به شرح حال علما شیعه پرداخته است؟ داده‌های پژوهش، نشانگر این است که تراجم‌نگاری شیعی در این دوره به‌طور ویژه‌ای مورد توجه قرار گرفته و با بهره ‌گیری از نثر فارسی، روان نویسی و پرهیز از اصطلاحات دشوار، نوآوری در شیوه بیان مطالب و خاطره‌ نویسی نوین و تکمیل و تتمیم تراجم پیشین با حفظ ساختار گذشته تغییراتی جزئی داشته است؛ و تنکابنی ضمن بیان حکایاتی که شاکله اصلی قصص‌العلما است با رویکردی غیر انتقادی به شرح‌حال علمای شیعه پرداخته است و علاوه برآن به مسائل دینی، سیاسی و اجتماعی اشاره کرده است؛ از این رو باید تراجم‌نگاری دوره قاجار را با این ویژگی‌ها نسبت به تراجم‌نگاری پیشینیان در روند تکمیل نه در دوران گذار خواند.

reasons for the expansion of shiite characterization in the qajar era case study: the book of qisas al-ulama by mirza mohammad tonekaboni

characterization is one of the prominent branches of historiography in the islamic world that deals with the biographies of different classes of society; during the qajar period, due to the quantitative and qualitative growth of shiite scholars and the lack of shiite characterization, special attention was paid to the category of shiite characterization; among these characterization is qisas al ulama by mohammad tonekaboni, which is considered one of the famous characterizations of this period; therefore, the present article is organized with a descriptive analytical method in a library style based on these questions: what are the reasons for the expansion of shiite characterization during the qajar period and what changes did it undergo in terms of structure and form? and what approach did tonekaboni take to describe the biographies of shiite scholars in qisas al ulama? research data indicates that shiite characterization was given special attention during this period and underwent minor changes by utilizing persian prose, writing in a simple style, avoiding difficult terms, innovating in the way of expressing content and writing modern memoirs, and completing previous characterization while maintaining the structure of the past. and tonekaboni, while telling the stories that are the main structure of qisas al ulama, has dealt with the biographies of shiite scholars with a non critical approach and has also referred to religious, political and social issues; therefore, the characterization of the qajar period with these characteristics should be considered in the process of completion, not in the transition period, compared to the characterization of the predecessors.