پیشینه تاریخی ایرانیان در حکمرانی آب: بررسی موردی کَستبَزود/دیوان الماء

ایران از جمله سرزمین‌هایی است که از دیرباز با کمبود آب و به‌ناچار مسئله مدیریت بهینه و هوشمند منابع آبی سطحی و زیرسطحی روبه‌رو بوده است. گزارش‌های تاریخی نشان می‌دهد که ایرانیان، دست‌کم از دوران حکمرانی ساسانیان(حک:224-651 م)، با پی‌ریزی سازمانی به نام کَستبَزود/ کَستفُزود/ کاست افزود (کاهش و افزونی)، آب را هم راستا با نظام تولید کشاورزی و سازمانی مالی حکومت خود، فهم کرده و استخراج، نگاهداشت و بهره‌برداری از آن را بنابر الگوهای مشخص‌شده در این سازمان، مدیریت کرده‌اند. کستبزود به‌مثابه بخشی از دیوان خراج، با مدیریتی مشخص و کارکنانی با وظایفی معین، تمامی امور مربوط به مدیریت آب را برعهده داشت و میزان خراج افراد را به نسبت میزان و نحوه بهره‌مندی آنان از آب‌های سطحی یا زیر‌سطحی می‌سنجید. بدین ترتیب، مدیریت و حکمرانی منابع آبی جزو ماموریت‌های رسمی و اصلی حکومت قرار گرفته بود. نظام کستبزود، پس از اسلام نیز به عناوین گوناگون «دیوان‌ الماء»، «دیوان‌ النهر» و ... به حیات خویش ادامه داد. پژوهش حاضر که با بهره‌گیری از روش زمینه‌شناسی تاریخی انجام شده، نشان می‌دهد تداوم این سازوکار از سوی حکومت‌های گوناگون، برای چند قرن پیاپی، عملاً سنتی دیرپا را در حکمرانی آب از سوی ایرانیان پی‌ریزی کرده که در بررسی‌های امروزین مدیریت و تاریخ آب هم اهمیتی بسزا دارد.

the historical background of iranians in water governance: a case study of kastbazod/divan al-ma’a

iran is one of the lands that has been faced with water shortage for a long time and the problem of optimal and intelligent management of surface and subsurface water resources. historical reports show that iranians, at least from the sassanid era (haq: 224-651 ad), with the foundation of an organization called kastbazod / kastfozod / caste add (decrease and increase), water in line with the agricultural production system and the financial organization of the government. they have understood and managed its extraction, maintenance and exploitation according to the patterns specified in this organization. kastbazod as a part of diwan kharaj, with specific management and employees with certain duties, kastabzod was in charge of all matters related to water management and measures the amount of tribute to people in proportion to the amount and how they benefit from surface or subsurface water. in this way, the management and governance of water resources was included among the official and main missions of the government. soon, after islam, the system continued to exist under the various titles of diwan al-ma’a, diwan al-nahar and... the current research, which was carried out using the historical context method, shows that the continuation of this mechanism by various governments, for several centuries in a row, has actually established a long-standing tradition in water governance by iranians, which is of great importance in today’s studies of water management and history. has it.