آسیب‌های ادراکی میراث قنات ایرانی در شرق استان کرمان

به واسطۀ وجود قنات‌‌های متعدد به عنوان یک شیوۀ استحصال پایدار و تاریخی آب بوده است که کشاورزی گسترده و سکونتگاه انسانی شرق استان کرمان شکل یافته و به گفتۀ یونسکو به نماد بارز تعامل انسان با محیط گرم و خشک کویری تبدیل شده است. با این وجود همانند اغلب نواحی قناتی کشور ایران، قنات‌های این منطقه نیز طی دهه‌های اخیر با مشکلات متعددی روبرو بوده‌اند و خصوصا در شهرستان‌های نرماشیر، فهرج، گنبکی و ریگان قنات‌های بسیاری خشک شده و از دست رفته‌اند. به همین جهت هدف پژوهش حاضر، شناسایی عوامل آسیب‌زای قنات‌ ایرانی در شهرستان‌های شرق استان کرمان با محوریت شهرستان بم بوده است. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش تحلیل محتوای مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته صورت پذیرفته است. جامعۀ آماری این تحقیق 20 نفر از مقنیان خبره، مالکان قنوات، کارشناسان ادارات آب منطقه‌ای و جهاد کشاورزی بوده‌اند که به روش گلوله‌برفی انتخاب شده‌اند. در مجموع 18 کد اولیه و 6 کد محوری به عنوان عوامل آسیب‌رسان به قنوات تحت عناوین عوامل طبیعی، عوامل ذاتی، عوامل اقتصادی، عوامل اجتماعی، عوامل نهادی و نقض حریم شناسایی شدند. توجه به این عوامل و مولفه‌های شناسایی شده، میتواند دستمایۀ مناسبی برای تصمیم‌سازی و اقدامات نهادهای متولی بالادستی و بومی جهت رفع آسیب‌های قنوات باشد.

perceptual damages to the iranianqanat heritage in eastern kerman province

according to unesco, the human settlements in the east of kerman province are a clear symbol of human interaction with the hot and dry desert environment. this issue is due to the existence of numerous qanats as a sustainable and historical method of water extraction, as well as the existence of extensive agriculture. however, like most of the qanat areas of iran, the qanat of this region have also faced many problems in recent decades, and especially in the cities of narmashir, fahraj, gonbaki and rigan, many qanat have dried up. for this reason, the aim of the current research is to identify the damaging factors of persian qanat in the eastern cities of kerman province, focusing on bam city. this research was conducted with a qualitative approach and content analysis method of semi-structured interviews. the statistical population of this research was 20 experts, qanat owners, experts of regional water departments and agricultural jihad, who were selected by snowball method. in total, 18 primary codes and 6 central codes were identified as damaging factors to qanats, under the headings of natural factors, inherent factors, economic factors, social factors, institutional factors, and border violations. paying attention to these identified factors and components can be a suitable tool for decision-making and actions of the upstream and local custodian institutions to fix the damages of the qanat.