جلوگیری از هدررفت رواناب در حوضه های آبخیز مرزی: اثربخشی سیستم های استحصال آب باران (مطالعه موردی: حوزه آبخیز اسفندک سراوان)

حوضه‌های آبخیز مرزی مناطقی از زمین هستند که آب را به یک مجموعه آبی مشترک مانند رودخانه، دریاچه یا دریا تخلیه می‌کنند. این حوضه‌ها برای ایران مهم هستند زیرا منابع آبی برای کشاورزی، صنعت و مصرف انسانی و هم‌چنین مزایای اکولوژیکی برای تنوع زیستی و تنظیم آب و هوا را فراهم می‌کنند. در این بین یکی از حوزه‌های مهم و مرزی ایران در شرق بلوچستان هم مرز با کشور پاکستان قرار دارد. این حوزه آبخیز که با نام هامون ماشکیل شناخته می‌شود، شرقی‌ترین حوزه آبخیز کشور است که سالانه 297 میلیون متر مکعب از رواناب حوزه از کشور خارج و وارد کشور پاکستان می‌شود. بنابراین از آن‌جایی که حوزه‌های آبخیز مرزی در ایران به‌ویژه در مناطق خشک نیازمند مدیریت یکپارچه و مشارکتی آب و هم‌چنین مصرف پایدار و کارآمد آب در داخل کشور است. در این مطالعه به بررسی ضرورت و اهمیت سامانه‌های سطوح آبگیر نقش آن در جلوگیری از هدر رفت آب در آبخیز مرزی اسفندک سراوان پرداخته شده است. در این تحقیق با توجه به ضرورت بررسی رواناب حوضه‌های آبخیز مرزی و با توجه به اهمیت حوزه آبخیز اسفندک در شهرستان سراوان، ابتدا به بررسی وضعیت و روند دبی ایستگاه هیدرومتری اسفندک که در ابتدای رودخانه ماشکید وجود دارد پرداخته می‌شود. برای این منظور از آزمون ناپارامتریک من کندال استفاده شد. و در ادامه به توجه به نبود ایستگاه هیدرومتری در سطح حوزه آبخیز با استفاده از داده‌های تصاویر ماهواریی treaclimate به بررسی وضعیت رواناب و حجم رواناب خروجی از ایران به کشور پاکستان پرداخته شد. نتایج جدول نشان می‌دهد که در مقیاس فصلی و سالانه روند دبی در ایستگاه مورد مطالعه روند نزولی (کاهشی) است. به‌طوری‌که در مقیاس‌های سالانه، فصول بهار و تابستان این روند معنی‌دار در سطح 95 درصد است. تجزیه و تحلیل مجموعه داده‌های 22 ساله از سال 2000 تا 2020 نشان می‌دهد که به‌طور متوسط بیش از 13 میلیون متر مکعب آبی که این حوضه جمع‌آوری می‌کند از طریق رودخانه مرزی از ایران به پاکستان می‌ریزد. بدون سازه‌های استحصال آب، آبخیزداری و ذخیره آبخوان، این آب در اثر رواناب هدر می‌رود. بنابراین، با اجرای سیستم‌های برداشت آب باران به‌طور موثر و کارآمد، منطقه می‌تواند به اهداف توسعه پایدار خود دست یابد و امنیت آبی خود را افزایش دهد.

preventing runoff losses in border watersheds: effectiveness of rainwater harvesting systems (case study: esfandak saravan watershed)

border watersheds, also known as transboundary watersheds, are areas of land that drain water to a shared water body, such as a river, lake, or sea. these watersheds are particularly important for iran, providing water resources for agriculture, industry, and human consumption, as well as ecological benefits for biodiversity and climate regulation. one such significant border watershed in iran is located in the eastern province of balochistan, bordering pakistan. it, known as hamoun mashekil, is the country’s easternmost watershed and annually loses 297 million cubic meters of runoff from iran to pakistan. given the crucial role of border watersheds in iran, especially in arid regions, there is an urgent need for integrated and participatory water management, along with sustainable and efficient water use within the country. this study investigates the necessity and significance of surface water harvesting systems and their role in preventing water loss in the esfandak saravan border watershed. recognizing the importance of analyzing runoff in border watersheds and the significance of the esfandak watershed in saravan city, the study begins by examining the status and trend of discharge at the esfandak hydrometry station located at the source of the mashkid river. for this purpose, the non-parametric mann-kendall test is employed. due to the absence of hydrometry stations throughout the watershed, the study utilizes treaclimate satellite imagery data to assess the runoff status and volume of runoff flowing from iran to pakistan. the results indicate a downward (decreasing) trend in discharge at the studied station on both seasonal and annual scales. notably, this trend is statistically significant at the 95% level for spring and summer seasons on an annual basis. analysis of a 22-year dataset (2000-2020) reveals that, on average, over 13 million cubic meters of water collected by this watershed flows from iran to pakistan via the border river. without water harvesting structures, watershed management, and aquifer storage, this water is lost through runoff. therefore, by effectively and efficiently implementing rainwater harvesting systems, the region can achieve its sustainable development goals and enhance its water security.