مفهوم‌شناسی، مصداق‌یابی و کارکرد‌های فرهنگی قرایظاهره در روایات امامیه

کلید واژه «قُرًی‌ظَاهِرَهً» تنها یک‌بار در قرآن، در آیه 18سوره‌‌ سبا، به‌کار رفته و به مجموعه‌ای از شهرها و روستاهای‌ نزدیک به‌هم که از یکدیگر نمایان‌اند، اشاره دارد. اما بر پایه‌ی فرمایش امام‌باقر (ع) به ‌افرادی گفته می‌شود که فقه را از امام دریافت‌کرده و به‌ عنوان امینان جامعه در گسترش دین‌مداری جامعه پویا هستند. عنوان قرای‌ظاهره، یادکرد از افراد خاصی است‌ که هیچ نام و نشانی از آنها در متون نیامده اما مصداق این‌عبارت برای امام معلوم و مشخص ‌است. پیوست به اینکه بدون مفهوم‌شناسی این‌عبارت، امکان برداشت‌‌های دگرگون وجود دارد، ضرورت این‌پژوهش را نمایان می‌کند. مکتوبی که پیش‌رو دارید تلاشی ‌است برای ارائه‌ی منظومه‌ای سامان‌ یافته پیرامون مفهوم، مصداق و کارکردهای قرای‌ظاهره که باشیوه‌ی ردیابی فرایند، مورد بازشناسی قرار گرفته ‌است. با نظر به رفتار فرهنگی تعلیمی امام‌باقر (ع) و با استناد به تعداد روایات نقل‌شده از ایشان که بالاترین آن مربوط به اصحاب ایشان است، می‌توان به‌عنوان مصادیق قرای‌ظاهره، راویان دین‌شناس و پُرکار ایشان که به‌دلیل برخورداری حداکثری از آموزه‌های دینی در رفع نیاز و اصلاح فرهنگ جامعه نقش آفریدند از جمله زراره، محمد‌بن‌مسلم، برید‌بن‌معاویه و... را نام‌برد. توجه نهاد امامت به این‌جایگاه حقوقی ایجاب می‌کند که در مقاله پیش‌رو کارکرد‌های فرهنگی این اصحاب از جمله: اهتمام‌ به حفظ‌ امانت و انتقال صحیح میراث حدیثی، زدودن دین از پیرایه‌های ناصواب فرهنگی و... در بستر تاریخ حدیث شیعه مورد واکاوی قرار گیرد.

conceptualization, identification, and cultural functions of the qurā-ẓāhirah in imami narrations

the key term qurā-ẓāhirah appears only once in the qur’an, in verse 18 of surah saba, referring to a group of nearby towns and villages visible to each other. however, based on the statement of imam al-baqir (peace be upon him), the term is used to describe individuals who have received jurisprudence from the imam and act as trustees in spreading religious adherence within a dynamic society. the title qurā-ẓāhirah refers to specific persons whose names do not appear explicitly in texts, yet their identities are known and defined by the imam. given that without a clear conceptual understanding, this term may be interpreted in various and divergent ways, this study addresses this necessity. the present work attempts to systematically organize the concept, identification, and cultural functions of the qurā-ẓāhirah by tracing its process through imami narrations. considering the cultural and educational conduct of imam al-baqir (peace be upon him) and referencing the numerous narrations attributed to him—especially those concerning his companions—it is plausible to identify the qurā-ẓāhirah as knowledgeable and active transmitters of religion, such as zurara, muhammad ibn muslim, buraid ibn mu‘awiya, among others, who played a pivotal role in addressing the community’s needs and reforming its culture by virtue of their extensive religious knowledge. the imam’s institutional attention to this legal status necessitates an exploration of the cultural functions of these companions, including their commitment to safeguarding the trust and accurate transmission of the hadith heritage, and their efforts to purify religion from improper cultural accretions, all examined within the historical context of shia hadith studies.