مطالعه تطبیقی استعاره‌‌های مفهومی ایمان و کفر در قرآن و نهج‌البلاغه

براساس یافته‌های علوم‌شناختی، ذهن انسان مفاهیم انتزاعی را با استفاده از تجربیات حسی و ملموس سازمان‌دهی می‌کند. استعاره‌های مفهومی که در زبان‌شناسی شناختی ابزارهای اساسی در تفکر هستند، در شکل‌دهی به فهم انسان از جهان نقش کلیدی دارند. قرآن‌کریم نیز برای انتقال مفاهیمی مانند ایمان و کفر از این استعاره‌ها بهره برده است. این پژوهش با رویکردی تطبیقی، استعاره‌های مفهومی ایمان و کفر را در قرآن و نهج‌البلاغه بررسی کرده و حوزه‌های مبدایی نظیر نور و تاریکی، پاکی و آلودگی، گیاهان، بینایی و طرح‌واره‌های شیء و نیرو را تحلیل می‌کند. هدف این مطالعه، تبیین شکل‌گیری این استعاره‌ها و بررسی شباهت‌ها و تفاوت‌های آن‌ها در دو متن دینی است. نهج‌البلاغه و قرآن‌کریم از حوزه‌های مفهومی مشابهی برای مفهوم‌سازی ایمان و کفر بهره گرفته‌اند. با وجود اشتراکات فراوان، تفاوت‌هایی در نحوه به‌کارگیری استعاره‌ها در این دو متن دیده می‌شود؛ قرآن با زبانی وحیانی و همه‌فهم، مفاهیم را به مخاطبان گسترده‌تری منتقل می‌کند، در حالی که نهج‌البلاغه با بیانی انسانی و استدلالی، به تشریح ابعاد اجتماعی، اخلاقی و فلسفی این مفاهیم می‌پردازد. این پژوهش نشان می‌دهد که استعاره‌های مفهومی نه‌تنها ابزار انتقال مفاهیم دینی هستند، بلکه پیوند عمیقی میان زبان، فرهنگ و جهان‌بینی در فهم و پذیرش پیام‌های الهی ایجاد می‌کنند.

a comparative study of conceptual metaphors of faith and disbelief in the qur'an and nahj al-balaghah

according to findings in cognitive science, the human mind organizes abstract concepts through concrete and sensory experiences. conceptual metaphors, which are central tools in cognitive linguistics, play a key role in shaping human understanding of the world. the holy qur’an employs such metaphors to convey abstract notions such as faith (īmān) and disbelief (kufr). this study adopts a comparative approach to examine the conceptual metaphors related to faith and disbelief in the qur’an and nahj al-balaghah, analyzing source domains such as light and darkness, purity and impurity, plants, vision, as well as object and force schemas. the aim is to explore how these metaphors are formed and to identify their similarities and differences across the two texts. both the qur’an and nahj al-balaghah utilize similar conceptual domains in their metaphorical representations of faith and disbelief. however, notable differences exist in how these metaphors are deployed: the qur’an, using divine and universally accessible language, conveys these concepts to a broad audience; whereas nahj al-balaghah, through a more human and argumentative tone, elaborates on their social, moral, and philosophical dimensions. the findings of this research suggest that conceptual metaphors are not only vehicles for communicating religious meanings, but also serve as deep connections between language, culture, and worldview, facilitating the understanding and internalization of divine messages.