اثرات تدخینی اسانس‌های گیاهی foeniculum vulgare, zataria multiflora, carum copticum و cuminum cyminum بر دو گونه مهم آفات انباری، callosobruchus maculatus (f.) و ephestia kuehniella zeller،

اتکای بیش‌ازحد به آفت‌کش‌های شیمیایی در مدیریت آفات انباری طی دهه‌های اخیر، موجب نگرانی‌های جدی در زمینه بروز مقاومت در جمعیت‌های حشرات، آلودگی محصولات ذخیره‌شده و محیط‌زیست، و ایجاد خطرات بالقوه برای سلامت انسان و موجودات غیرهدف شده است. این چالش‌ها، ضرورت شناسایی و به‌کارگیری جایگزین‌های ایمن‌تر، پایدارتر و سازگار با محیط‌زیست را بیش از پیش آشکار می‌سازد. در این راستا، اسانس‌های گیاهی که حاوی ترکیبات زیستی فعال متنوع هستند، به‌عنوان حشره‌کش‌های طبیعی، به دلیل داشتن اثرات سمی قوی، تجزیه‌پذیری سریع در محیط، سمیت پایین برای پستانداران و سازگاری با برنامه‌های مدیریت تلفیقی آفات (ipm) مورد توجه قرار گرفته‌اند. مطالعه حاضر، سمیت تدخینی اسانس چهار گونه گیاهی شامل رازیانه (foeniculum vulgare)، آویشن شیرازی (zataria multiflora)، زنیان (carum copticum) و زیره سبز (cuminum cyminum) را علیه حشرات کامل سوسک چهار نقطه‌ای حبوبات (callosobruchus maculatus f.) و لاروهای شب‌پره مدیترانه‌ای آرد (ephestia kuehniella zeller) در شرایط آزمایشگاهی مورد بررسی قرار داد. آزمایش‌ها در قالب یک طرح کاملاً تصادفی با چهار تکرار انجام شد و داده‌ها با استفاده از تحلیل پروبیت برای برآورد مقادیر lc₅₀ تجزیه و تحلیل گردید. نتایج نشان داد تمام اسانس‌های آزمایش‌شده اثر تدخینی قابل‌توجهی بر هر دو گونه آفت داشتند، اما میزان سمیت میان اسانس‌ها و گونه‌های حشره متفاوت بود. آویشن شیرازی بالاترین اثر حشره‌کشی را نشان داد و مقادیر lc₅₀ آن برای حشرات کامل c. maculatus و لاروهای e. kuehniella به ترتیب 64/5و 144/5 µl/l هوا بود. پس از آن، زیره سبز با lc₅₀ معادل 132/3 و 405/9، زنیان با lc₅₀ برابر 149/3 و 416/7، و در نهایت رازیانه با lc₅₀ معادل 239/5 و 611/8 µl/l هوا قرار گرفتند. به طور کلی، حساسیت حشرات کامل c. maculatus نسبت به لاروهای e. kuehniella بیشتر بود. این نتایج نشان‌دهنده پتانسیل بالای اسانس‌های گیاهی، به ویژه آویشن شیرازی و زیره سبز، به‌عنوان فومیگانت‌های موثر در کنترل آفات انباری است و استفاده از آن‌ها می‌تواند وابستگی به آفت‌کش‌های شیمیایی را کاهش دهد، باقی‌مانده سموم در محصولات ذخیره‌شده را کاهش داده و گامی موثر در مدیریت آفات به شیوه‌ای پایدار و دوستدار محیط‌زیست باشد. همچنین، همخوانی نتایج با مطالعات پیشین اهمیت ادامه تحقیقات در زمینه بهینه‌سازی فرمولاسیون، بررسی اثرات هم‌افزایی و ارزیابی کارایی در شرایط انباری واقعی را تاکید می‌کند.

fumigant effects of essential oils of foeniculum vulgare, zataria multiflora, carum copticum, and cuminum cyminum on two major stored-product pest species, callosobruchus maculatus (f.) and ephestia kuehniella zeller

excessive reliance on chemical pesticides in stored-product pest management over recent decades has raised serious concerns regarding the development of resistance in insect populations, contamination of food products and the environment, and potential risks to human health and non-target organisms. these challenges underscore the necessity of identifying and applying safer, more sustainable, and environmentally compatible alternatives. in this context, plant essential oils, rich in diverse bioactive compounds, have attracted considerable attention as natural insecticides due to their strong toxic effects, rapid environmental degradation, low mammalian toxicity, and compatibility with integrated pest management (ipm) programs. in the present study, the fumigant toxicity of essential oils from four plant species—fennel (foeniculum vulgare), shirazi thyme (zataria multiflora), ajwain (carum copticum), and cumin (cuminum cyminum)—was evaluated against adults of the cowpea weevil (callosobruchus maculatus) and larvae of the mediterranean flour moth (ephestia kuehniella) under laboratory conditions. experiments were conducted in a completely randomized design with four replications, and data were analyzed using probit analysis to estimate lc₅₀ values. the results showed that all tested essential oils had significant fumigant effects against both pest species; however, toxicity levels varied among oils and insect species. shirazi thyme essential oil exhibited the highest insecticidal activity, with lc₅₀ values of 5.64 and 144.5 μl/l air for c. maculatus adults and e. kuehniella larvae, respectively. this was followed by cumin essential oil, with lc₅₀ values of 132.3 (adults) and 405.9 (larvae), ajwain essential oil with lc₅₀ values of 149.3 and 416.7, and fennel essential oil with lc₅₀ values of 239.5 and 611.8 μl/l air, respectively. overall, c. maculatus adults were more susceptible to the tested essential oils than e. kuehniella larvae. these findings indicate the high potential of plant essential oils, particularly shirazi thyme and cumin, as effective botanical fumigants for stored-product pest control. their application could reduce dependence on synthetic pesticides, minimize chemical residues in stored commodities, improve food quality and safety, and contribute to environmentally friendly and sustainable pest management. furthermore, the consistency of these results with previous research highlights the importance of further studies to optimize formulations, investigate synergistic effects, and evaluate efficacy under real storage conditions..