فلزگری کهن جنوب‌شرق ایران در عصر مفرغ: شواهدی از تپه گراتزیانی سیستان

استخراج، استحصال فلز و ساخت مصنوعات فلزی به‌عنوان یکی از صنایع و هنر ابداع‌شده توسط بشر همواره موردتوجه پژوهشگران بوده است؛ در این بین فلات ایران در دوره‌های مختلف نقش مهمی در این صنعت داشته و درحال‌حاضر نیز دارد. پژوهش‌های باستان‌شناسی صورت‌گرفته در جنوب‌شرق ایران به‌مانند: تل یحیی، تل ابلیس و شهرسوخته نشان می‌دهد که در این حوزه از هزارۀ چهارم پیش‌ازمیلاد تولید اشیاء فلزی و تجارت آن به دیگر مناطق رونق داشته است. به‌نظر می‌رسد در هزارۀ سوم پیش‌ازمیلاد نیز حوزۀ تمدنی هیرمند به مرکزیت شهرسوخته مرکز تولید انواع مصنوعات فلزی از جنس مس و مفرغ بوده و طی بررسی‌های باستان‌شناسی صورت‌گرفته، محوطه‌های صنعتی متعددی شناسایی شده است. تپه گراتزیانی به‌عنوان یکی از محوطه‌های مهم اقماری شهرسوخته به‌مدت سه فصل توسط نگارنده جهت آموزش دانشجویان باستان‌شناسی دانشگاه زابل و شناخت شاخصه‌های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی منطقه در عصر مفرغ کاوش شد که طی کاوش‌های صورت‌گرفته شواهدی از تولیدات صنعتی به‌دست آمد. در این پژوهش سعی‌بر آن است تا براساس یافته‌های به‌دست آمده از کاوش این محوطه به تحلیل صنعت فلزگری جنوب‌شرق پرداخته شود که با توجه به هدف فوق، پرسش‌های این پژوهش عبارتند از این‌که، نقش تپه گراتزیانی در صنعت فلزگری عصر مفرغ چیست؟ و فلزگری در چه سطحی (صنعتی، نیمه‌صنعتی و یا خانگی) در این محوطه انجام می‌شده است؟ طی کاوش صورت‌گرفته اشیاء مختلف فلزی و سرباره‌های فلز به‌دست آمد، از آنجا که سربارۀ فلز عموماً در محوطه‌های تولیدی به‌دست می‌آیند و با توجه به ماهیت قابلیت دادوستد و مبادله ندارند؛ بنابراین سرباره‌های فلزی به‌دست آمده از این تپه را می‌توان شواهدی از تولید فلز در این محوطه قلمداد کرد. به‌نظر می‌رسد که استحصال فلز در محوطۀ‌ دیگری صورت‌گرفته و تولید اشیاء فلزی در گراتزیانی انجام می‌شده است.   

the study of archaeometallurgy in southeastern iran during the bronze age: evidence from tappeh graziani، sistan

the processes of mining, metal melting, and the creation of metal artifacts represent a significant intersection of industry and art that has captivated researchers throughout history. the iranian plateau has historically been a pivotal area for these activities and continues to be influential in the field. excavations in southeastern iran, particularly at sites such as tape yahya,tel iblis, and shahr-i sokhta, indicate that the production and trade of metalobjects have thrived since the 4th millennium bce. notably, during thethird millennium bce, the hirmand civilization, with shahr-i sokhta asits focal point, emerged as a prominent center for the production of copperand bronze artifacts. archaeological investigations have successfullypinpointed various manufacturing locations. to educate archaeologystudents at zabul university, the author conducted excavations at tappegraziani over three seasons. the objective was to gain insights into thesocial, economic, and cultural attributes of the region during the bronzeage. the excavations yielded evidence of industrial production. this articleendeavors to examine the archaeometallurgical techniques prevalent insoutheastern iran, drawing upon the findings from this excavation. in linewith this objective, the article poses the following questions: what was thesignificance of tappeh graziani in the metallurgical sphere of bronze age?additionally, at what scale—industrial, semi-industrial, or domestic—wasmetallurgy practiced at this site? throughout the excavation, a varietyof metal artifacts and slags were uncovered. given that metal slags aretypically associated with production facilities and are not intended fortrade, the slags found at this site can be interpreted as indicators of metalproduction. it appears that while metal extraction occurred in a differentlocation, the actual fabrication of metal objects took place at graziani.