برهم‌کنش‌های منطقه‌ای / فرامنطقه‌ای و پهنۀ فرهنگی دالما در هزارۀ پنجم پیش‌ازمیلاد (حسنلو ix، گودین x)

آغاز هزارۀ پنجم پیش‌ازمیلاد با فرهنگ دالما شناخته می‌شود که یکی از پیچیده‌ترین فرهنگ‌های پیش‌ازتاریخ محسوب می‌گردد، چراکه دارای پهنۀ وسیع فرهنگی است. با تمام پژوهش‌هایی که برای روشن کردن وضعیت فرهنگی دورۀ دالما در نقاط مختلف انجام شده، هم‌چنان این دوره به‌عنوان یکی از مبهم‌ترین دوره‌های باستان‌شناختی نه‌تنها منطقۀ شمال‌غرب، بلکه زاگرس‌مرکزی، مناطق قفقاز و آناتولی نیز محسوب می‌گردد؛ لذا پرسش‌های فراوانی نیز در این‌زمینه به ذهن متبادر می‌شود، ازجمله این‌که پیوندهای فرهنگی ساکنان منطقۀ قفقاز (نخجوان)، شمال‌غرب و زاگرس‌مرکزی با مناطق همجوار چگونه است؟در این پژوهش به بررسی فرهنگ آغازین هزارۀ پنجم پیش‌ازمیلاد می‌پردازیم و مناسبات مناطق تحت‌پوشش فرهنگ دالما را با تکیه‌بر مواد فرهنگی شرح می‌دهد تا بهتر بتوان پیوندهای فرهنگی مناطق مختلف را مشخص نمود. در این بین شمال‌غرب و زاگرس‌مرکزی به‌دلیل موقعیت استراتژیک خود، نقش مهمی در مناسبات منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای و مبادلات تجاری در عصر مس‌وسنگ قدیم ایفا نموده‌اند؛ هرچند که هرکدام دو حوزۀ متفاوت جغرافیایی را شامل می‌شوند. روش این پژوهش مبتنی‌بر مطالعات میدانی و سپس پژوهش‌های کتابخانه‌ای است. در این پژوهش، تلاش بر آن است که با مطالعۀ یافته‌های باستان‌شناختی محوطه‌های شاخص دالما، به پیوندهای فرهنگی در مناطق تحت سیطرۀ فرهنگ دالما پرداخته شود؛ البته که شرایط زیست‌محیطی و عوامل جغرافیایی از مولفه‌های اصلی تاثیرگذار در این پراکنش بوده‌اند و نقش بسیار مهمی در این پهنۀ وسیع داشته‌اند. نتایج مطالعات در محوطه‌های فرهنگ دالمایی ازجمله تپه دالما، تپه صوفیان و تپه قشلاق نشانگر شباهت‌های بسیاری با حوزه‌های فرهنگی تحت نفوذ فرهنگ دالما، مانند مناطق قفقاز از یک‌طرف، و زاگرس‌مرکزی از طرف دیگر بوده است.   

regional and extra-regional interactions and the cultural area of dalma tradition in the fifth millennium b.c

the chalcolithic period in the northwest and central zagros region commenced around 5500 bc and is recognized as a significant prehistoric era in iran. spanning from 5500 to 3000 bc، this period exhibited distinct characteristics when compared to the preceding neolithic period. the relatively simple rural communities that emerged during the neolithicunderwent substantial development، evolving into more complex societiesduring the chalcolithic. notable settlements from this era include qeshlaqand sufian، located within the study area. the onset of the fifth millenniumbc is associated with dalma culture، which is regarded as one of the mostintricate prehistoric cultural traditions due to its extensive cultural reach.despite extensive research aimed at elucidating the cultural dynamics ofthe dalma across various locations، this tradition remains one of the mostenigmatic archaeological phenomena، not only in the northwest region ofiranian plateau but also in central zagros، the caucasus، and anatolia. thisraises numerous inquiries، particularly regarding the cultural connectionsof the inhabitants of the caucasus، northwest، and central zagros withadjacent regions. this article aims to explore and analyze the culturallandscape of the early fifth millennium bc، focusing on the interrelationsamong the areas influenced by the dalma culture through an examinationof cultural artifacts.