مطالعۀ گونه‌شناسی و گاهنگاری سفال‌های حاصل از کاوش باستان‌شناسی در شهر قدیم قاین (قرن 3 تا 11 ه‍.ق.)

قاین یکی از شهرهای مهم قهستان (خراسان جنوبی) است که به‌سبب موقعیت جغرافیایی خاص آن و قرار داشتن این منطقه بین سیستان، خراسان، کرمان، مکران در طول تاریخ دارای استقرارهای مختلفی بوده است؛ اما برای اطلاع دقیق از مکان شهر قدیم قاین کاوش در منطقۀ مسجد جامع کهن قائن و تپه شاهزاده حسین صورت پذیرفته است. بررسی سفال‌های به‌دست آمده از کاوش‌های سال 1385 تا 1391ه‍.ش. توسط «رجبعلی لباف‌خانیکی»، اطلاعات ارزشمندی از استقرار و دوران مختلف شهر قدیم قاین در اختیار باستان‌شناسان قرار می‌دهد. این پژوهش به‌صورت توصیفی- تحلیلی با رویکرد تاریخی انجام پذیرفته است. هدف از انجام این پژوهش، شناخت گونه‌ و کیفیت سفال‌های منطقه، تسلسل استقراری در منطقه و در آخر ارتباطات فرامنطقه‌ای شهر قدیم قاین می‌باشد. شهر قدیم قاین در دوران اسلامی یکی از مهم‌ترین قصبه‌های قهستان بوده که راه‌های تجاری زیادی از این منطقه می‌گذشته است. هم‌چنین تاریخ‌نویسان اسلامی از استقرار دوره‌های مختلف در این شهر نیز یاد کرده‌اند؛ بنابراین پژوهش برروی سفال‌های این منطقه برای شناخت دقیق‌مکان شهر قدیم قاین که مورد بحث باستا‌ن‌شناسان است و هم‌چنین تایید استقرار پیوسته در منطقه به‌لحاظ موقعیت استراتژیکی بسیار ضروری است. در این پژوهش روش گردآوری منابع به‌صورت مشاهدات عینی و مطالعات کتابخانه‌ای انجام پذیرفته است؛ که بر این‌اساس در ابتدا، 177 قطعه سفال به‌دست آمده از کاوش‌ها، طبقه‌بندی شدند و پس از آن 55قطعه سفال شاخص جهت گونه‌شناسی و گاهنگاری انتخاب و مورد مطالعه قرار گرفتند؛ سپس از رهیافت تاریخی و مقایسه با نتایج تحلیلی داده‌های سفالین دریافتیم که شهر قدیم قاین از قرون اولیۀ اسلامی تا اواسط دورۀ صفوی به‌صورت پیوسته دارای استقرار بوده است که با توجه به سفال‌های شاخص دوران سلجوقی این دوره به‌عنوان دورۀ طلایی آن مطرح می‌شود. به‌لحاظ کیفیت سفال‌ها، این منطقه همانند سایر مراکز مهم سفالگری ایران دارای کیفیت خوبی بوده‌اند؛ چراکه در بررسی فنی انجام شده، سفال‌هایی با پخت ناکافی، دفرمه، خمیرۀ سیاه، سفال‌های بدون پوشش و لعاب‌های بی‌کفیت به‌دست نیامده است. هم‌چنین با توجه به سفال‌های به‌دست آمده، گسترۀ شهر قدیم قاین در منطقۀ تپه شاهزاده و مسجد جامع کنونی بوده است. در بحث ارتباطات فرامنطقه‌ای نیز این منطقه با مناطقی چون: خراسان بزرگ، سیستان و حوزۀ جازموریان بیشترین ارتباطات را داشته است.     

typology and chronology of the pottery of the old city of qaen based on archaeological excavations

old qaen stands as a prominent city in quhistan (south khorasan), having undergone significant transformations during the islamic period. although the city is frequently mentioned in historical chronicles, accurate information regarding its ancient location has been sought through archaeologicalexcavations. the analysis of pottery recovered between 2012 and 2016by rajab-ali labbaf has provided archaeologists with essential dataconcerning the founding and various historical phases of the old city ofqaen. the objective of this analytical research was to identify the potterytypes present in the area, establish the settlement chronology, and examineits connections with other regions. to achieve this, 177 potsherds from theexcavations were initially classified, and subsequently, 55 representativepieces were selected for detailed typological and chronological study.research findings concerning pottery reveal that qaen was established inthe early islamic centuries and persisted through the mid-safavid period,with the seljuk period identified as its most prosperous era. the qualityof pottery produced in this region was on par with that of other notablepottery centers in iran. however, the lack of golden pottery (zarrin fam),silhouette, and enamel (mina’i) ware points to a shortfall in the expertiseof qaen’s potters regarding these types. additionally, qaen has establishedsignificant trans-regional links with regions including khorasan, sistan,and jazmurian.