بازشناسی راه ارتباطی شاپورخواست (خرم‌آباد) به خوزستان در دوران اسلامی با اتکاء بر شواهد باستان‌شناسی

موقعیت ویژۀ ارتباطی استان لرستان در غرب ایران، در ادوار مختلف باعث عبور راه‌های ارتباطی مهم و پرترددی از آن شده است؛ یکی از راه‌های مهمی که در دوران اسلامی از لرستان عبور می‌کرده، راه ارتباطی خوزستان به همدان بوده است. این راه در دوران اسلامی رونق زیادی یافت و به مسیر اصلی ارتباط خوزستان با غرب و مرکز فلات ایران تبدیل شد. باوجود معرفی این راه در گزارش‌های پیشین، اما از مسیرهای عبور این راه، شمار و کیفیت آثار و شواهد باستان‌شناسی مسیر آن اطلاعات جامع و کاملی در دست نیست. این کمبود ضرورت انجام پژوهشی مستقل به‌منظور شناسایی و معرفی این مسیر ارتباطی و شواهد باستان‌شناسی آن را فراهم کرده است. پژوهش حاضر با طرح دو پرسش: 1-راه‌ ارتباطی شاپورخواست به خوزستان در دوران اسلامی از کدام منطقۀ لرستان عبور می‌کرده است و چه شواهد باستان‌شناسی از آن باقی‌مانده است؟ 2-روند تکوین این راه در دوران اسلامی چگونه بوده است و چه جابه‌جایی‌های در این دوران در مسیر آن رخ داده است؟ به مطالعۀ این راه در حدفاصل شهر شاپورخواست تا خوزستان پرداخته است. هدف اصلی پژوهش مشخص کردن مسیرهای عبور راه، دسته‌بندی آثار موجود در مسیر آن، تجزیه و تحلیل آثار موجود در مسیر راه و بررسی تغییرات و جابه‌جای‌های مسیرهای این راه ارتباطی در دوران اسلامی است. رویکرد پژوهش ترکیبی از روش تاریخی-تحلیلی و تطبیقی است؛ یافته‌ها با استفاده از بازدیدهای میدانی و مطالعات کتابخانه‌ای گردآوری شده است. ارزیابی شواهد باستان‌شناسی و گزارش‌های متون تاریخی نشان می‌دهد راه ارتباطی شاپورخواست به خوزستان در دوران اسلامی از ولایت بالاگریوه واقع‌در بخش میانی لرستان و از منطقۀ معروف به «نوم‌کوه/ میان‌کوه» می‌گذشته است. در مسیر این راه مجموعه‌ای از آثار معماری شامل: قلعه، پل، کاروانسرا، آرامگاه، میل‌راهنما، محوطه‌های استقراری و آسیاب شناسایی شد. شواهد نشان می‌دهد که این راه از یک الگوی تاریخی پیروی کرده و منطبق بر یک مسیر باستانی است که تغییرات و جابه‌جای‌های آن در دوران اسلامی جزئی بوده و منازل و ایستگاه‌های آن با کمترین تغییری تا دوران معاصر استفاده می‌شده‌اند.   

recognizing the communication route between shapurkhashat (khorramabad) and khuzestan in the islamic period by relying on archaeological evidence

the strategic communication position of lorestan province, located in western iran, has historically facilitated the passage of significant and active communication routes. one notable route that traversed lorestan during theislamic period was the thoroughfare linking khuzestan and hamadan. thisroute flourished during the islamic era, serving as the primary connectionbetween khuzestan and the western regions of the iranian plateau. todate, this communication route has not been the subject of dedicatedresearch, resulting in a lack of comprehensive information regarding thequantity and quality of archaeological findings associated with it. this gapunderscores the need for independent research aimed at identifying anddocumenting this communication route and its archaeological significance.this study addresses two primary inquiries: 1- what archaeologicalevidence remains from the route connecting shapurkhasat to khuzestanduring the islamic period, and which areas of lorestan did this routetraverse? 2- how did the development of this road progress throughoutthe islamic era, and what transformations took place during this time? theresearch adopts a historical approach, with data collection derived fromboth fieldwork and library research. an analysis of archaeological artifactsand historical documentation indicates that the communication pathwaylinking shapurkhasat and khuzestan in the islamic era passed through thebalagriveh region, situated in central lorestan, as well as the area referredto as nomkoh/miankoh. this road has been associated with a range ofarchitectural elements, such as a castle, a bridge, a caravanserai, a tomb,settlement areas, and a mill. the data indicates that the road maintains ahistorical continuity, reflecting an ancient route that saw minimal alterationsand relocations throughout the islamic era, with its stations continuing tofunction with few modifications into the modern age.