تحلیلی بر استقرارهای ساسانی ارتفاعات شمال فارس با استفاده از مدل تصمیم‌گیری چند معیاره

پدیده‌های طبیعی و انسانی در پیدایش، مکان‌گزینی و توسعۀ فیزیکی استقراهای انسانی نقش بسیار زیادی دارند؛ به‌بیان دیگر، سکونتگاه‌های انسانی، نخستین الگوهای مکانی ارتباطات انسان با طبیعت و تاثیر محیط جغرافیایی بر جوامع انسانی هستند. این پژوهش با هدف ارزیابی استقرارهای ساسانی دشت نمدان، یکی از دشت‌های میان‌کوهی سرحدات استان فارس و در شهرستان اقلید با روش توصیفی-تحلیلی صورت‌گرفته است. این پژوهش با استفاده از تحلیل‌های آماری انجام گرفته و قصد دارد که به این پرسش‌ها پاسخ دهد؛ براساس عوامل و متغیرهای جغرافیایی و محیطی کدام‌یک از عوامل جغرافیایی و محیطی در سکنی‌گزینی و تداوم سکونت در محوطه‌های دورۀ ساسانی تاثیر بیشتری داشته است؟ و درنهایت کدام‌یک از محوطه‌های دورۀ ساسانی بیشترین تاثیر و کدام‌یک کمترین تاثیر را از محیط خود گرفته و سلسله‌مراتب آن‌ها از نظر تاثیرپذیری از محیط اطرافشان چگونه است؟ بر این‌اساس  10 عامل طبیعی شامل: فاصلۀ محوطه‌های ساسانی تا مسیرهای ارتباطی، فاصلۀ محوطه‌ها تا رودخانه‌ها، میزان مساحت، ارتفاع از سطح دریا، نوع خاک منطقه، کاربری اراضی، جهت شیب و درجۀ شیب، پوشش گیاهی و اقلیم منطقه که محوطه‌ها برروی آن قرار دارند، استفاده شده است. این عوامل که در ایجاد استقرارهای انسانی موثر بوده‌اند، انتخاب شدند و با استفاده از نرم‌افزار gis و روش‌های آماری مانند: فرآیند تحلیل سلسله‌مراتبی تاپسیس در نرم‌افزار اکسل، محوطه‌های دورۀ ساسانی برحسب اولویت برخورداری از عوامل جغرافیایی و محیطی، تحلیل و رتبه‌بندی گردیدند. براساس تحلیل‌های انجام گرفته مشخص شد که منابع محیطی به‌ترتیب فاصلۀ محوطه‌ها از رودخانه و فاصلۀ محوطه‌ها از جاده‌ها و ارتفاع از سطح دریا با بیشترین مقدار ایده‌آل و دیگر عوامل مانند درجۀ شیب نیز در رتبه‌های بعدی، بیشترین تاثیر را بر محوطه‌های دورۀ ساسانی گذاشته‌اند و کمترین آن‌ها به‌ترتیب به نوع اقلیم و کاربری اراضی، نوع خاک و نوع پوشش گیاهی است. براساس تحلیل‌های سلسله‌مراتبی نیز مشخص شد که محوطۀ ns330، ازلحاظ شاخص‌های طبیعی موردارزیابی حائز رتبه نخست گردید. محوطۀ ns317a دارای رتبۀ دوم و محوطۀ ns326 حائز رتبۀ سوم گردید؛ هم‌چنین محوطه‌های ns210 ازلحاظ شاخص‌های طبیعی موردارزیابی در پایین‌ترین رتبه، محوطه‌های ns222 در مرحلۀ بعد و محوطۀ‌ ns211 در مرحلۀ سوم ضعیف‌ترین گروه‌ها قرار دارند؛ علاوه‌بر این‌ها مابقی محوطه‌ها به‌عنوان محوطه‌های نسبتاً برخوردار محسوب می‌شوند.   

an analysis of sasanian settlements in northern fars highlands using multi-criteria decision-making model

the establishment, location, and physical growth of human settlements are heavily influenced by both natural and anthropogenic factors. essentially, these settlements represent the initial spatial configurations of human interaction with the natural world, reflecting the impact of the geographicalenvironment on societal structures. this study seeks to explore and assessthe sasanian settlements located in the namdan plain, situated in themountainous region of northern fars province, specifically within thevicinity of eqlid city. employing a descriptive-analytical approach, thisresearch incorporates statistical analysis to identify ten natural factors thatdetermine the degree of dependence of sasanian sites on their surroundingenvironment and landscape. these factors include the proximity of ancientsites to communication routes and rivers, land area, elevation, soil type, landuse, slope orientation and gradient, vegetation, and climatic conditions, allof which play a crucial role in the establishment of human settlements. thesites from the sasanian period were systematically evaluated and rankedbased on the influence of geographical and environmental factors, employinggeographic information systems (gis) and statistical techniques,including the topsis hierarchical analysis method in excel. the findingsindicated that, among the environmental variables, the proximity of thesites to rivers and roads, as well as elevation, exhibited the most favorableconditions. other significant factors, such as slope degree, also played acrucial role in influencing the sasanian period sites. conversely, climate,land use, soil, and vegetation were found to have the least impact. thehierarchical analysis revealed that the ns330 site ranked highest amongthe assessed natural indicators, followed by ns317a in second place andns326 in third. in contrast, the ns210 site was identified as the lowest inranking, with ns222 and ns211 following as the next weakest sites. theremaining sites were categorized as relatively prosperous.