دلایل شیوع مصرف مواد اعتیادآور (دخانیات و مواد مخدر) در میان دانش‌آموزان

زمینه و هدف: مصرف مواد اعتیادآور (دخانیات و مواد مخدر)، مسئله اجتماعی- فرهنگی است که شیوع و عادی شدن آن در میان گروه سنی و طبقات دانش‌آموزی، نظام آموزشی، فرایند توسعه، پیشرفت و سرمایه انسانی را با بحران و اختلال مواجه ساخته و منجر به طولانی شدن گذار توسعه‌ای، بی‌سازمانی اجتماعی کلان اقتصادی و مهم‌تر از همه ناپایداری، زوال و فروپاشی نهاد خانواده می‌گردد. بر این اساس، هدف اصلی پژوهش مطالعه دلایل جامع شیوع مصرف مواد اعتیادآور (دخانیات و مواد مخدر) در میان دانش‌آموزان به روش فراترکیب است.روش: پژوهش از نوع استقرایی فراترکیب کیفی در بازه زمانی 1382 الی 1403 است که به روش نمونه‌گیری غیر احتمالی (تعمدی) از 115 اسناد علمی (استخراج‌شده از پایگاه علمی نورمگز، مگ ایران و ایران داک)، بعد از غربالگری و گزینش، 75 سند علمی به‌عنوان نمونه انتخاب و با نرم‌افزارهای r و maxqda2022 تجزیه‌وتحلیل شدند.یافته‌ها: بیشترین تحقیقات در سال‌های 1399 و 1397 انجام شده‌اند (12.5 درصد). 58 درصد از نمونه‌ها شامل دانش‌آموزان دبیرستانی بوده و مدارس دولتی با 32.3 درصد بیشترین جامعه آماری را تشکیل داده‌اند. تحلیل اندازه اثرها، بازه‌های اطمینان و شاخص ناهمگونی نشان‌دهنده وجود تاثیرات متوسط و ناهمگونی قابل مدیریت میان داده‌ها است. وجود تورش انتشار بیانگر اعمال احتیاط در تفسیر نهایی داده‌ها است.نتیجه‌گیری: نتایج نشان می‌دهد که عوامل چندگانه اجتماعی (نابسامانی خانوادگی، کژکارکردی سرمایه اجتماعی، الگوی مرجع منفی محیط بزهکارانه، بی‌سازمانی اجتماعی)، اقتصادی (فشارهای اقتصادی، شکاف رفاهی-طبقاتی)، فرهنگی (سبک تفریحی ناسالم؛ آگاهی و نگرش؛ الگو و شیوه‌های تربیتی، هنجارپذیری موادمخدر؛ تعامل ضعیف مدرسه-دانش‌آموزان، بحران آموزشی، کاهش تعهدهای مذهبی)، روانی (بحران محبت، بیگانگی روانی، اختلال رفتاری-روانی، ضعف مهارت‌های فردی)، جمعیتی (فردی، سطح تحصیلات-شغل) در شیوع مصرف مواد اعتیادآور میان دانش‌آموزان موثر بوده است. شیوع این پدیده نتیجه تعامل پیچیده عوامل محیطی و فردی است که در بستر کژکارکردی نهادهای اجتماعی و آموزشی شکل می‌گیرد و از طریق یادگیری اجتماعی تقویت می‌شود. طراحی برنامه‌های پیشگیری جامع مبتنی بر تقویت سرمایه اجتماعی، اصلاح الگوهای تربیتی و افزایش تعاملات مثبت مدرسه-دانش‌آموزان پیشنهاد می‌گردد تا از طریق آموزش مهارت‌های زندگی و کاهش دسترسی به مواد، گرایش به مصرف در این گروه سنی کاهش یابد.

causes of the prevalence of addictive substance use (tobacco and drugs) among students

background and objective: the use of addictive substances (tobacco and drugs) is a socio-cultural issue. its prevalence and normalization among student age groups and classes has created a crisis and disruption in the educational system, the development process, progress, and human capital. this leads to the prolongation of the development transition, macroeconomic social disorganization, and most importantly, the instability, decline, and collapse of the family institution. accordingly, the main objective of this research is to study the comprehensive reasons for the prevalence of addictive substance use (tobacco and drugs) among students using the meta-synthesis method.methods: this is an inductive qualitative meta-synthesis study covering the time period from 2003 to 2024. using non-probability (purposive) sampling, 115 scientific documents (extracted from the noormags, magiran, and irandoc scientific databases) were initially considered. after screening and selection, 75 scientific documents were selected as the sample. data were analyzed using r and maxqda2022 software.findings: most of the studies were conducted in 2020 and 2018 (12.5% each). 58% of the samples included high school students, and public schools constituted the largest statistical population at 32.3%. the analysis of effect sizes, confidence intervals, and the heterogeneity index indicates the presence of moderate effects and manageable heterogeneity among the data. the presence of publication bias suggests that caution should be exercised in the final interpretation of the data.conclusion: the results show that multiple factors—social (family instability, dysfunction of social capital, negative reference model in a delinquent environment, social disorganization), economic (economic pressures, welfare-class gap), cultural (unhealthy recreational lifestyle; awareness and attitudes; parenting patterns and methods, normalization of drugs; poor school-student interaction, educational crisis, decline in religious commitments), psychological (affection crisis, psychological alienation, behavioral-psychological disorders, weak individual skills), and demographic (individual level, education-occupation)—have been effective in the prevalence of addictive substance use among students. the prevalence of this phenomenon is the result of the complex interaction of environmental and individual factors, which takes shape within the context of dysfunctional social and educational institutions and is reinforced through social learning. designing comprehensive prevention programs based on strengthening social capital, modifying parenting patterns, and increasing positive school-student interactions is recommended. through life skills training and reducing access to substances, the tendency to use in this age group can be reduced.