چیستی عقل اعتدالی و تبیین جایگاه آن در فهم حقیقت

این پژوهش به تبیین چیستی، جایگاه و مختصات «عقل اعتدالی» به‌مثابه فضیلتی علمی و عملی در سنت اسلامی می‌پردازد. عقل اعتدالی «ملکه‌ای اخلاقی–معرفتی» است که با مدیریت همه قوای نفس، اعتدال وجودی را تحقق می‌بخشد و علم و عمل را در مسیر کمال انسانی به وحدت می‌رساند. عقل اعتدالی بر فطرت استوار بوده و پیوندی ناگسستنی با دین‌محوری و اخلاق‌مداری دارد. این عقل، ایمان‌مدار است و حقیقت ایمان را فراتر از تصدیق منطقی و شامل التزام عملی و تجربه معنوی می‌داند. پذیرش مراتب تشکیکی واقعیت و معرفت، تواضع معرفتی و آگاهی از محدودیت‌های شناختی، از دیگر ویژگی‌های این عقل به‌شمار می‌رود. تحلیل آیات قرآن و روایات اهل‌بیت (علیهم‌السلام) در کنار آرای متفکران مسلمان نشان می‌دهد که عقل اعتدالی که خود را در پیوند نظر و عمل ظهور می‎دهد، بنیان کمال عقل در سنت اسلامی است. نتیجه‌گیری پژوهش بر اهمیت توجه به عقل اعتدالی به‌عنوان چارچوبی جامع و کارآمد برای دین‌شناسی تاکید دارد که می‌تواند فهمی زنده و هدایت‌گر از دین در مسیر حقیقت و خیر ارائه دهد.

the nature of moderate reason and the explanation of its place in understanding truth

this study examines the nature، status، and characteristics of moderate reason as an intellectual and practical virtue within the islamic tradition. moderate reason is an ethical‑epistemic faculty that، through harmonizing and governing all human faculties، brings about existential balance and unites knowledge and action on the path of human perfection. rooted in human nature (fiṭra)، this form of reason is inseparably linked to religious orientation and moral commitment. it is faith‑centered، viewing true faith as more than logical assent-encompassing practical commitment and spiritual experience. recognition of the gradational (tashkīkī) nature of reality and knowledge، along with epistemic humility and awareness of cognitive limitations، are among its key features. an analysis of qur'anic verses and traditions of the ahl al‑bayt (a) alongside the views of muslim thinkers shows that moderate reason- manifested in the integration of theory and practice- constitutes the foundation of perfected reason in the islamic tradition. the conclusion underscores the importance of moderate reason as a comprehensive and effective framework for understanding religion، capable of offering a living، guiding interpretation of religion in the pursuit of truth and goodness.