نقد قرآنی انگاره دکتر سها درباره تقدیرگرایی و تاثیر آن بر مشروعیت حاکمیت دینی با تاکید بر دیدگاه شهید مطهری

کتاب «نقد قرآن» دکتر سُها در بیش از 850 صفحه به گردآوری شبهات قرآنی پرداخته و قرآن را اثری بشری دانسته و وحی و ادیان را انکار می‌کند. در این اثر، دکتر سُها تقدیرگرایی را یکی از آسیب‌های بنیادین حاکمیت دینی معرفی می‌کند؛ آسیبی که به باور او موجب بی‌تفاوتی انسان‌ها در برابر تغییرات فردی و اجتماعی، رکود عمومی و پذیرش سلطه و ظلم می‌شود. این پژوهش با بهره‌گیری از روش کتابخانه‌ای استنادی، رویکرد توصیفی تحلیلی و تحلیل محتوای متون، در پی آن است که روشن سازد آیا باور به سرنوشت جبری می‌تواند به‌عنوان آسیبی در حکومت اسلامی، به‌ویژه در میان حاکمان، تلقی شود و مانع توسعه و پیشرفت جوامع اسلامی گردد یا خیر. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که تقدیرگرایی به‌معنای سرنوشت‌باوری جبری، نسبت ناروایی به قرآن و سنت است که گاه از برداشت‌های سطحی یا تلقی‌های نادرست از مفاهیم الهی ناشی می‌شود. در این زمینه، دیدگاه شهید مطهری اهمیت ویژه‌ای دارد. او با نقد اندیشه جبرگرایانه، بر نقش اراده و اختیار انسان در سرنوشت فردی و اجتماعی تاکید کرده و تقدیرگرایی را مغایر با روح اسلام و مانع شکوفایی جوامع می‌داند. در تبیین آیاتی که در آن‌ها حکومت جائرانه به خداوند نسبت داده شده، چنین روشن می‌گردد که ملک و حاکمیت برای افراد شایسته نعمتی الهی و برای فاقدان اهلیت، نقمتی و ابزاری برای آزمون است. افزون بر این، روایاتی که دعوت به پذیرش حکومت‌های ظالمانه می‌کنند، با منطق مبارزه‌جوی اسلام در برابر ستم سازگار نیستند و به نظر می‌رسد در جهت مشروعیت‌بخشی به ساختارهای فاسد جعل شده باشند.

a quranic critique of dr. soha's conception of fatalism and its impact on the legitimacy of religious governance، with emphasis on the perspective of martyr motahhari

the book naqd-e qur'ān (the critique of the quran) by dr. soha، in an over 850 pages، compiles doubts about the qur'ān and portrays the quran as a human work while denying revelation and religions. in his work، dr. soha presents fatalism as one of the fundamental harms of religious governance; a harm that، in his view، leads to human indifference toward individual and social changes، general stagnation، and acceptance of domination and oppression. the present research، employing library-based documentary methods، descriptive-analytical approach، and content analysis of texts، seeks to clarify whether belief in deterministic fate can be regarded as a harm in islamic governance -particularly among rulers- and whether it hinders the development and progress of the islamic societies. the findings of this study indicate that fatalism، in the sense of deterministic predestination، is an unwarranted attribution to the quran and sunnah، often stemming from superficial interpretations or incorrect understandings of the divine concepts. in this regard، the perspective of martyr motahhari holds particular importance. he criticizes deterministic thought، emphasizes the role of human will and free choice in individual and social destiny، and considers fatalism contrary to the spirit of islam and an obstacle to the flourishing of societies. in explaining verses that attribute tyrannical rule to god، it becomes evident that dominion and governance are known as a divine blessing for the worthy and a curse and means of trial for those lacking qualification. furthermore، traditions that call for acceptance of oppressive governments are incompatible with islam's logic of struggle against injustice and appear to have been fabricated to legitimize corrupt systems.