واکاوی سه تقریرِ مسئلۀ شر در اندیشۀ شهید مطهری و الوین پلانتینگا

مسئلۀ شر به عنوان یکی از چالش‌های بنیادین فلسفه دین، در دوران معاصر عمدتاً در سه تقریرِ منطقی، قرینه‌ای و گزاف صورت‌بندی شده است. این مقاله با رویکردی تطبیقی-تحلیلی به واکاوی پاسخ‌های مرتضی مطهری و الوین پلانتینگا، دو اندیشمند برجسته، به این تقریرها می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مطهری با تلفیق مبانی فلسفه صدرایی (به‌ویژه اصالت وجود، تشکیک وجود و عدمی بودن شر) و رویکردی کلامی، پاسخی جامع و چندسطحی به هر سه تقریر ارائه می‌دهد. وی برای تقریرهای منطقی و قرینه‌ای، با تکیه بر تحلیل‌های فلسفی، شر را امری عدمی و لازمۀ جهان مادیِ دارای مراتب وجود می‌داند و در مواجهه با شر گزاف، با ارجاع به محدودیت معرفت بشری و حکمت نظام احسن، به تبیینی کلامی متوسل می‌شود. در‌مقابل، پلانتینگا با وفاداری به روش فلسفی تحلیلی و با محوریت «دفاع مبتنی بر اختیار»، عمدتاً بر رد تعارض منطقی میان وجود شر و صفات الهی متمرکز است و دایره مسئولیت فلسفی خویش را اساساً به تقریر منطقی و شر اخلاقی محدود می‌کند. نقطه افتراق اصلی این دو دیدگاه، در روش (تلفیقی در مقابل تک‌ساحتی)، مبانی هستی‌شناختی (اصالت وجود در مقابل هستی‌شناسی تحلیلی) و گستره پاسخگویی به انواع سه‌گانه شر نهفته است. این پژوهش در نهایت استدلال می‌کند که رویکرد سیال و نظام‌مند مطهری، نه‌تنها در نفی تعارض بلکه در تبیین فلسفی شرور و توجیه آن در نظام احسن، فراتر از دفاعیه پلانتینگا حرکت کرده و چارچوبی نظری برای سنجش کارآمدی تئودیسه‌ها و دفاعیه‌ها در مواجهه با تمامی ابعاد مسئلۀ شر ارائه می‌دهد.

a critical analysis of three versions of the problem of evil in the thought of martyr morteza motahhari and alvin plantinga

in the contemporary era، the problem of evil -as one of the most fundamental challenges in the philosophy of religion- has been primarily formulated in three versions: the logical، evidential، and gratuitous (or existential) problems. adopting a comparative-analytical approach، this article critically examines the responses of two prominent thinkers، morteza motahhari and alvin plantinga، to these formulations. the research results indicate that motahhari، by synthesizing the principles of sadrian philosophy-particularly the fundamentality of existence (asālat al-wujūd)، the gradation of existence (tashkīk al-wujūd)، and the privative nature of evil-utilizing a theological approach، provides a comprehensive، multi-layered response to all three versions. in confronting the logical and evidential problems، relying on philosophical analyses، he posits evil as a privative entity and a necessary concomitant of the material world characterized by gradations of existence and addressing gratuitous evil، he resorts to a theological explanation by referring to the limitations of human knowledge and the wisdom of the best possible system (niẓām al-aḥsan). in contrast، plantinga، remaining faithful to the analytical philosophical method and centering his argument on the free will defense، focuses primarily on refuting the logical incompatibility between the existence of evil and divine attributes. consequently، he confines the scope of his philosophical responsibility essentially to the logical problem and moral evil. the primary points of divergence between these two perspectives lie in their methodology (synthetic versus unidimensional)، ontological foundations (the fundamentality of existence versus analytical ontology)، and the scope of their responses to the three types of evil. ultimately، this research argues that motahhari's fluid and systematic approach moves beyond plantinga's defense، not only in negating the incompatibility but also in providing a philosophical explanation for evils and their justification within the best possible system. furthermore، it offers a theoretical framework for assessing the efficacy of theodicies and defences in addressing all dimensions of the problem of evil.