تبارشناسی و نقد کلامی نظریه دین انسانیت؛ واکاوی تناقضات درونی اومانیسمِ کُنت در تقابل با انسان‌شناسی اسلامی

گذار معرفتی غرب از خدامحوری به اومانیسم سکولار، منجر به ظهور نظریه «دین انسانیت» توسط آگوست کنت شد؛ مکتبی که با حذف ساحت قدسی، مدعیِ جایگزینی «انسانیت» به‌جای «خدا» است. پژوهش حاضر با هدف تبارشناسی این نظریه و نقد آن براساسِ مبانی کلامی و انسان‌شناختی اسلام انجام شده است تا به این پرسش پاسخ دهد که آیا «دینِ انسان‌ساخت» توانایی تامین سعادت و پاسخ به نیازهای فطری بشر را دارد؟ این پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد انتقادی (درون‌دینی و برون‌دینی) سامان یافته است. گردآوری اطلاعات به‌شیوه‌کتابخانه‌ای و با مراجعه به آثار مبنایی پوزیتیویسم و متون اصیل اسلامی صورت گرفته است. واکاوی‌ها نشان می‌دهد که نظریه دین انسانیت گرفتار «تناقضات درونی» جدی‌ است؛ از‌جمله پارادوکسِ «تقدس‌زایی بدون امر متعالی»، تزلزل در مفهومِ انتزاعیِ معبود (انسانیت) و فقدانِ ضمانتِ اجرایی. درمقابل، اسلام با طرح نظریه «فطرت» و الگوی «جامعیت»، تعادلی حکیمانه میان ابعاد ناسوتی و لاهوتی انسان برقرار می‌سازد. انسان‌شناسی اسلامی با تاکید بر «فقر ذاتی» و «کمال‌طلبی نامتناهی»، اثبات می‌کند که هویت حقیقی انسان تنها در پرتو اتصال به مبدا هستی (انسان دینی) معنا می‌یابد، نه در استقلالِ توهمی از آن. پروژه «دین انسانیت» تلاشی ناکام برای نشاندن انسان بر تخت الوهیت بود که نتیجه‌ای جز تهی‌شدگی از معنا و تنزل مقام انسان نداشت. راه برون‌رفت از بحران معنویت مدرن، نه در «انسانی کردن دین»، بلکه در «دینی شدن انسان» است.

genealogy and theological critique of the religion of humanity: analyzing the internal contradictions of comtean humanism vis-à-vis islamic view on huminity

the western epistemic transition from theocentrism to secular humanism led to auguste conte's formulation of the religion of humanity، believing to replace god with humanity by eliminating the sacred. this study aims to trace the genealogy of this theory and critically examine it through islamic theological foundations as well as the islamic view on huminity. it asks whether a man-made religion can genuinely ensure human flourishing and meet innate spiritual needs. using a descriptive–analytical method and a dual interior and exterior critical approach on religion، the research draws on library sources، positivist writings، and primary islamic texts. the findings indicate that the religion of humanity is marked by structural contradictions، such as sacralization without transcendence، conceptual ambiguity regarding its abstract object of devotion، and the absence of binding moral authority. in contrast، islamic view on huminity -through the doctrines of fiṭrah and comprehensive human development- establishes a balanced relation between the earthly and transcendent dimensions of human existence and by special concern on intrinsic dependence and boundless perfectionism shows that true human identity is realized only through connection with the divine، not by an illusiory independce from him. thus، comte's project results not in positioning manking on god's elevated throne، but in mankind's spiritual emptiness and his fall. overcoming the modern crisis of meaning requires not the humanization of religion، but the spiriualization of the human.