زنجیره مفاهیم در دعای باران نهج‌البلاغه و مناجات طبیعت بودیسم تبتی: مطالعه‌ای بیناادیانی

در جهان کنونی که بحران‌های زیست‌محیطی به چالشی عمومی تبدیل شده، واکاوی ریشه‌های معنویِ رابطه انسان و طبیعت در سنت‌های دینی، افقی نو برای گفتگوهای بینافرهنگی می‌گشاید. از همین‌رو، پژوهش حاضر به بررسی تطبیقی دعای باران نهج‌البلاغه (خطبه 115) و مناجات طبیعت بودیسم پرداخته است تا وجوه اشتراک و افتراق این دو متن در رویارویی با طبیعت و بحران‌های زیست‌محیطی را تحلیل کند. نتیجه این نوشتار آن است که هر دو متن، با نگاهی کل‌نگر، طبیعت را محوری برای درک حقیقت هستی می‌دانند: در اسلام به مثابه آیات الهی و نشانه‌ای از وابستگی انسان به رحمت خداوند، و در بودیسم به عنوان آیینه‌ای برای درک وابستگی متقابل (پراتیتیاساموتپادا) و ناپایداری (آنیکا). اشتراکات کلیدی شامل تاکید بر فروتنی در برابر قوانین هستی، مسولیت‌پذیری زیست‌محیطی و نگاه جامع به بحران‌هاست. در مقابل، تفاوت بنیادین دو متن، در دو گانه خداباوری اسلامی در برابر نگاه کلی و علّی بودیسم جلوه‌گر شده است؛ دعای باران بر رابطه عمودی انسان خدا و نقش اراده الهی تکیه دارد، اما مناجات طبیعت بر کارما و هماهنگی با ریتم‌های کیهانی متمرکز است. برآیند این پژوهش، تاکید بر ضرورت گفتگوی بینافرهنگی برای تقویت اخلاق زیست‌محیطی است؛ موضوعی که می‌تواند به عنوان گفتمان جدیدی در روابط بین‌الملل مطرح شود.

a comparative analysis of conceptual chains in the rain prayer of nahj al-balagha and tibetan buddhist nature invocations: an interfaith study

in a world where environmental crises have become a global challenge, exploring the spiritual roots of the human-nature relationship in religious traditions opens new horizons for intercultural dialogue. accordingly, this research presents a comparative analysis of the rain prayer in nahj al-balagha and buddhist nature invocations to analyze the similarities and differences between these two texts in addressing nature and ecological crises. the study reveals that both texts adopt a holistic view, considering nature as central to understanding the truth of existence: in islam, as divine signs (ayat) reflecting human dependence on god's mercy, and in buddhism, as a mirror for realizing interdependence (pratītyasamutpāda) and impermanence (anicca). key commonalities include an emphasis on humility toward cosmic laws, environmental responsibility, and a comprehensive approach to crises. in contrast, a fundamental difference lies in their theological frameworks: the islamic rain prayer centers on a vertical human-god relationship and divine will, whereas buddhist nature invocations focus on karma and harmony with cosmic rhythms. the findings highlight the necessity of intercultural dialogue to strengthen environmental ethics – a discourse that could emerge as a new paradigm in international relations.