نقش طرح‌واره‌های تصوری در مفهوم‌سازی شیطان در نهج‌البلاغه

کلام امیر مومنان(ع) در نهج‌البلاغه از زوایای مختلفی بررسی‌شده است، اما جنبه‌های زبانی آن کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند. مفهوم «شیطان» به‌عنوان یکی از مضامین کلیدی در بیانات حضرت، یک حوزه انتزاعی است که درک ابعاد آن به شناخت بهتر شیطان و عملکرد او می‌انجامد. طرح‌واره‌های تصوری در زبان‌شناسی‌شناختی، به‌عنوان ابزاری بنیادین برای فهم مفاهیم انتزاعی، نقش مهمی ایفا می‌کنند. با توجه به بلاغت و لایه‌های معنایی متعدد نهج‌البلاغه، به‌کارگیری این ابزار برای درک عمیق‌تر آن ضروری می‌نماید. این پژوهش تلاش دارد تا با رویکرد طرح‌واره محور در زبان‌شناسی‌شناختی، طرح‌واره‌های به‌کار رفته در متن را تحلیل کند. در این راستا، 22 خطبه، 13 نامه و دو حکمت استخراج و نقش شیطان به‌عنوان عامل گمراهی انسان بررسی شد. یافته‌ها نشان می‌دهند که طرح‌واره‌هایی نظیر نیرو و اقسام آن، تعادل، حجم و حرکت در مفهوم‌سازی شیطان تاثیرگذارند. طرح‌واره نیرو شیطان را از دو منظر مفهوم‌سازی کرده است، نخست نیرویی قدرتمند در نابودی انسان با هدف کشاندن انسان به‌سوی هلاکت و دیگر نیرویی بی‌اثر در برابر انسان‌هایی که از مطیع امر الهی‌اند، طرح‌واره تعادل بیانگر نقش شیطان در برهم زدن تعادلِ زندگی فردی و اجتماعی می‌باشد، طرح‌واره حجم بر نفوذ تدریجی شیطان در جان انسان و تسلط بر قوای ادراکی انسان اشاره دارد و در نهایت بر مبنای مقوله حرکت، عملکرد شیطان در انحراف انسان از مسیر بندگی، گمراهی و دور شدن از مقصد یا گم کردن مقصد مفهوم‌سازی می‌شود.

the impact of cognitive schemas on the conceptualization of evil in nahj al-balagha

the discourse of imam ali (as) in nahj al-balagha has been examined from various perspectives, but its linguistic aspects have received less attention. the concept of satan, as one of the key themes in imam’s speeches, is an abstract domain whose understanding leads to a better comprehension of satan and its function. cognitive schemas, as a fundamental tool for understanding abstract concepts in cognitive linguistics, play a significant role. given the eloquence and multiple layers of meaning in nahj al-balagha, the use of this tool is essential for a deeper understanding. the present study aims to analyze the schemas employed in the text using a schema-based approach in cognitive linguistics. in this regard, 22 sermons, 13 letters, and two words of wisdom were extracted, and the role of satan as a factor in human misguidance was examined. the findings show that schemas such as force and its types, balance, volume, and movement are influential in conceptualizing satan. the force schema conceptualizes satan from two perspectives: first, as a powerful force in destroying humans with the aim of leading them to destruction, and second, as an ineffective force against those who obey god’s commands. the balance schema expresses satan’s role in disrupting the balance in individual and social life. the volume schema refers to satan’s gradual penetration into the human soul and domination over human cognitive faculties. finally, based on the category of movement, satan’s function in deviating humans from the path of servitude, leading them astray, and distancing them from their destination or losing their way is conceptualized.