تدوین مدل حکمرانی مبتنی‌بر نامه پنجاه‌وسوم نهج‌البلاغه

بر اساس نامه 53 نهج‌البلاغه، مدل حکمرانی مطلوب در اسلام بر پایه عدالت، تقوا، مردم‌داری و صلح‌جویی استوار است. در این مدل، حاکم باید فردی عادل، باتقوا، عالم و کارآمد باشد و به تامین رفاه و آسایش مردم اهتمام ورزد. احترام به نظر مردم و استفاده از مشورت در تصمیم‌گیری‌ها نیز از اصول اساسی این الگو است. این پژوهش با هدف تدوین مدل حکمرانی مبتنی‌بر نامه 53 نهج‌البلاغه تلاش کرده است مفاهیم کلیدی مطرح در نامه 53 را به شکلی هماهنگ و منسجم تبدیل به چارچوبی قابل‌اجرا در حکمرانی کند. مدل نهایی با استفاده از روش تحلیل مضمون و طی فرآیند کدگذاری باز، محوری و انتخابی، شامل 8 بُعد اصلی، 27 مفهوم و 212 شاخص استخراج‌شده است که پس از غربال‌گری و تجمیع، به مجموعه‌ای دقیق و کاربردی محدود شده‌اند. ابعاد مدل شامل «اصول و مبانی حکمرانی در اسلام»، «ویژگی‌های حاکم»، «حکومت و حکمرانی»، «نظامیان»، «قضات و قضاوت»، «عدالت اجتماعی»، «بیت‌المال و امور مالی» و «روابط با دیگر ملل» هستند که هر یک دارای مفاهیمی مرتبط و سازگار با دیگر ابعاد است. این سازگاری از طریق تحلیل روابط میان مفاهیم و استخراج پیامدهای آن‌ها در حکمرانی مطلوب حاصل شده است. برای مثال، عدالت به‌عنوان اصلی بنیادین با مفاهیمی نظیر «شفافیت در مدیریت بیت‌المال» و «انتصاب قضات عادل» در ارتباط مستقیم است و پیامدهای آن در بهبود رفاه عمومی و اعتماد اجتماعی نمایان می‌شود. همچنین، اصولی نظیر تقوا و مردم‌داری به تقویت مشروعیت و مقبولیت حاکم انجامیده و در تصمیم‌گیری‌های مبتنی بر مشورت و تعامل با مردم متبلور می‌گردد. ویژگی‌های برجسته این مدل عبارت‌اند از: «جامعیت: پوشش تمامی ابعاد حکمرانی»، «عمق: توجه به جزئیات و ظرایف حکمرانی» و «مصداقیت: مبتنی‌بر تجارب عملی امام علی (ع) در دوران حکومت ایشان». نتایج پژوهش نشان می‌دهد که الگوی ارائه‌شده می‌تواند به‌عنوان مرجعی الهام‌بخش برای ارتقای حکمرانی در جوامع اسلامی به کار رود و زمینه‌ساز توسعه عدالت اجتماعی، افزایش کارآمدی مدیریت و تحقق توسعه پایدار باشد.

developing a governance model based on the 53rd letter of nahj al-balagha

based on letter 53 of nahj al-balagha, the ideal governance model in islam is founded on justice, piety, public engagement, and peace-building. in this model, the ruler must be just, pious, knowledgeable, and efficient, with a strong commitment to ensuring the welfare and well-being of the people. respecting public opinion and employing consultation in decision-making are also fundamental principles in this framework. this study aims to develop a governance model based on letter 53 by harmonizing and structuring its key concepts into an actionable governance framework. the final model, developed through thematic analysis and an open, axial, and selective coding process, comprises eight main dimensions, 27 concepts, and 212 indicators. after refinement and consolidation, these elements were narrowed into a precise and practical framework. the dimensions include principles and foundations of governance in islam, characteristics of the ruler, governance and administration, the military, judges and judiciary, social justice, public treasury and financial affairs, and relations with other nations. all dimensions are interrelated and every dimension is coherent with the others and achieved by analyzing the connections between concepts and identifying their governance implications. for example, justice as a fundamental principle is directly linked to such concepts as transparency in managing the public treasury and appointing just judges, whose outcomes are reflected in improved public welfare and social trust. similarly, principles like piety and public engagement enhance the ruler’s legitimacy and acceptance, which is materialized in consultation-based decision-making and interaction with the people. key features of this model include: comprehensiveness, covering all aspects of governance; depth, addressing the nuances and intricacies of governance; and practical relevance, rooted in the real-life governance practices of imam ali (as) during his rule. the study concludes that the proposed model can serve as an inspiring framework for improving governance in islamic societies, fostering social justice, enhancing administrative efficiency, and achieving sustainable development.