نقش ایران در سقوط حکومت عبدالکریم قاسم در عراق (1963-1958)

روابط ایران و عراق از زمان تاسیس دولت مدرن عراق در سال 1920، همواره با فراز و فرودهای سیاسی، امنیتی و ژئوپلیتیکی همراه بوده است. تحولات ناشی از کودتای ژوئیه 1958 و برآمدن حکومت جمهوری به رهبری عبدالکریم قاسم، آغازگر مرحله‌ای نوین از تقابل راهبردی میان دو کشور بود. دولت قاسم با اتکاء به گفتمان ناسیونالیسم عربی و رویکردهای سوسیالیستی، زمینه‌ساز واگرایی سیاسی از ایران و تغییر موازنه قدرت در منطقه شد. در پی تشدید اختلافات مرزی، به‌ویژه بر سر اروندرود و مسئله خوزستان، و همچنین نگرانی فزاینده تهران از گسترش نفوذ اتحاد جماهیر شوروی در عراق، حکومت پهلوی دوم درصدد مدیریت مخاطرات ناشی از تحولات بغداد برآمد. بر این اساس، پرسش محوری این پژوهش آن است که جمهوری اسلامی ایران در دوره حکومت محمدرضا پهلوی، چه نقشی در فرآیند تضعیف و سقوط حکومت عبدالکریم قاسم ایفا کرده است؟ یافته‌های این مطالعه بر پایه اسناد تاریخی و تحلیل تحولات منطقه‌ای، حاکی از آن است که گرچه علل اصلی سقوط قاسم در ساختار شکاف‌خورده قدرت، رقابت درون‌نظامی و ناتوانی در تثبیت نظم سیاسی داخلی ریشه داشت، اما ایران نیز از طریق اقدامات غیرمستقیم، از جمله حمایت اطلاعاتی و سیاسی از مخالفان قاسم، در تسریع فروپاشی نظام جمهوری او نقش قابل‌توجهی ایفا کرد.

iran’s role in the fall of abd al-karim qasim’s government in iraq (1958–1963)

since the establishment of modern iraq in 1920, the relationship between iran and iraq has been marked by political, security, and geopolitical fluctuations. the july 1958 coup and the rise of the republican regime under abd al-karim qasim inaugurated a new phase of strategic rivalry between the two countries. qasim’s government, grounded in arab nationalism and socialist tendencies, fostered political divergence from iran and contributed to a shift in the regional balance of power. as border disputes—particularly over the shatt al-arab waterway and the khuzestan issue—intensified, and with growing iranian concerns about soviet influence in iraq, the pahlavi regime sought to manage the risks posed by developments in baghdad. this study thus seeks to answer the central question: what role did iran, under mohammad reza shah, play in the process of weakening and ultimately toppling qasim’s regime? based on historical documents and regional dynamics analysis, the findings indicate that while the main causes of qasim’s downfall lay in internal power struggles, military rivalries, and a failure to stabilize the political order, iran also played a significant indirect role—particularly through political and intelligence support for opposition groups—in accelerating the collapse of his republican regime.