تعامل بوروکراتیک مسلمانان و اقلیت‌های دینی در دوره خلافت عباسی

در پژوهش حاضر، با رویکردی تبیینی، به بررسی تعامل اداری خلافت عباسی با اقلیت‌های دینی (مسیحی، یهودی و زرتشتی) با تکیه بر صاحب‌منصبان اقلیت‌های دینی و حضور آنها در مناصب مختلف اداری و سیاسی پرداخته خواهد شد. هدف اساسی پژوهش این است که با توجه به محدودیت‌ها و موانع موجود بر سر راه اقلیت‌های دینی عمده در جامعه‌ی اسلامی، تعامل خلفای عباسی و اقلیت‌ها را چگونه می‌توان توجیه کرد و چه مسیری را می‌توان برای این تعامل متصور شد. برای تبیین این مساله، بر وجه اداری حضور اقلیت‌های دینی در دستگاه خلافت عباسی توجه و تمرکز شده است. پژوهش حاضر بر روش توصیفی-تحلیلی استوار است. روش گردآوری اطلاعات، با توجه به منطق پژوهش‌های تاریخی، به صورت کتابخانه‌ای است. بررسی‌ها نشان می‌دهد که هر یک از خلفای عباسی بنا به مصالح سیاسی و شرایط اجتماعی زمانه‌ی خود، دست به تدوین و اجرای سیاست‌هایی خاص می‌زد و لزوما محدود به آموزه‌های قرآنی و سیره‌ی رسول خدا (ص) و خلفای راشدین نمی‌ماند. بنابراین، می‌توان گفت که سیاست‌ها و نحوه‌ی تعامل هر یک از خلفای عباسی با اقلیت‌های دینی (مسیحی، زرتشتی و یهودی) بر حسب مصالح دینی، اجتماعی و سیاسی زمانه متفاوت بود.

bureaucratic interaction between muslims and religious minorities during the abbasid caliphate

in the current research, with an explanatory approach, the administrative interaction of the abbasid caliphate with religious minorities (christian, jewish and zoroastrian) will be investigated, relying on the religious minority officials and their presence in various administrative and political positions. the main goal of the research is to understand the limitations and obstacles on the path of the major religious minorities in the islamic society, how can the interaction between the abbasid caliphs and the minorities be justified and what path can be envisioned for this interaction. to explain this issue, the administrative aspect of the presence of religious minorities in the abbasid caliphate system has been focused on. the current research is based on the descriptive-analytical method. the method of collecting information, according to the logic of historical research, is in the form of a library. in the present research, the ethical aspects of library study, including the authenticity of texts, honesty and trustworthiness, have been observed. the research shows that each of the abbasid caliphs, based on the political interests and social conditions of his time, began to formulate and implement specific policies and was not necessarily limited to the teachings of the qur’an and the life of the messenger of god (pbuh) and the rightly caliphs. therefore, it can be said that the policies and the manner of interaction of each of the abbasid caliphs with religious minorities (christian, zoroastrian and jewish) were different according to the religious, social and political interests of the time.