از سعدی تا فضل‌الله همدانی؛ تاملی بر بازخوانیِ خاطره تمدّنی عباسیان در تاریخ‌نگاری دوره مغولان

در تاریخ‌نگاری و میراث ادبیِ ایران در دوره ایلخانان مغول، روایتی قابل تامل از میراث فرهنگی و تمدّنی عباسیان قابل رصد است که به نوعی، درصدد بازیابی خاطره عباسیان پس از سقوط بغداد و نهاد خلافت است. در این پژوهش با تکیه بر چهار منبع ادبی و تاریخی که نگارندگانی ایرانی داشته اند و همگی پس از سقوط بغداد و در دوره ایلخانان به نگارش درآمده اند، تلاش می شود ماهیتِ این بازخوانی و روایت همدلانه نسبت به تمدّن عباسیان مورد واکاوی قرار بگیرد. قصیده سعدی در رثای ملک مستعصم، مکتوبات و رسایل خواجه رشیدالدین فضل الله همدانی، تجارب السلف هندوشاه نخجوانی و تاریخ گزیده حمدالله مستوفی چهار منبعی هستند که در آن‌ها میراث تمدّنی عباسیان با دیده ای تفاخرآمیز و بعضاً حسرت بار نگریسته شده است. ازآنجاکه این روایت در نوع خود روایتی ایرانی از شکوه عباسیان قلمداد می شود، در نوع خود حائز اهمیت است. بر این اساس تلاش می شود تا باتکیه‌بر تحلیلِ انتقادیِ محتوای این چهار اثر ادبی و تاریخی این فرضیه مطرح شود که این منابع نقش مهمی در استمرار خاطره عباسیان در گفتمانِ فرهنگی ایرانِ دوره ایلخانی ایفا کردند. 

from saadi to fazlullah hamedani; a reflection on the rereading of the abbasid civilizational memory in the historiography of the mongol period

in the historiography and literary heritage of iran during the mongol ilkhanate period, a remarkable narrative of the abbasid cultural and civilizational heritage can be observed, which, in a way, seeks to recover the memory of the abbasids after the fall of baghdad and the institution of the caliphate. in this study, relying on four literary and historical sources owned by iranian writers, all of which were written after the fall of baghdad and during the ilkhanate period, an attempt is made to analyze the nature of this sympathetic reinterpretation and narrative of the abbasid civilization. saadi’s ode in the lamentation of king musta’sim, the writings and letters of khwajah rashid al-din fazlullah hamedani, tajareb asalaf  hindushah nakhchivani, and the selected history of hamdollah mostofi are four sources in which the civilizational legacy of the abbasids is viewed with a proud and sometimes nostalgic view. since this narrative is considered an iranian narrative of the glory of the abbasids, it is of importance in its own right. accordingly, an attempt is made to propose, based on a critical analysis of the content of these four literary and historical works, the hypothesis that these sources played an important role in perpetuating the memory of the abbasids in the cultural discourse of iran during the ilkhanid period.