بررسی اثرات توسعه‌ای گردشگری ریل پایه با تاکید بر اثرات زیست‌محیطی و اقتصادی بر مناطق روستایی

زمینه و هدف: گردشگری ریلی به‌عنوان شکلی از گردشگری پایدار، امکان کاهش مصرف انرژی و اثرات زیست‌محیطی را فراهم می‌کند. این پژوهش با هدف توسعۀ گردشگری ریلی در مسیر تبریز-جلفا، ارتقاء کیفیت زندگی، افزایش پتانسیل راه‌آهن به‌عنوان یک محصول گردشگری و کاهش آلودگی محیطی انجام شده است.روش شناسی: پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش، توصیفی-تحلیلی است و از روش‌های مطالعات اسنادی، کتاب خانه‌ای و میدانی بهره برده است. برای تحلیل داده‌ها، مدل گان و روش طیف لیکرت به کار گرفته شده است. قلمرو زمانی پژوهش بین سال‌های 1400 تا 1403 است. در این پژوهش شاخص‌هایی همچون میزان دسترسی به زیرساخت‌های گردشگری، تاثیرات اقتصادی، میزان کاهش آلودگی زیست‌محیطی و تاثیر بر توسعۀ پایدار سکونت گاه‌های روستایی بررسی شدند.یافته ها: نتایج پژوهش نشان می‌دهد که مسیر ریلی تبریز-جلفا ظرفیت بالایی برای توسعۀ گردشگری دارد. ازجمله جاذبه‌های این مسیر می‌توان به کلیسای سنت استپانوس، رود ارس، بازارچۀ مرزی جلفا و مناطق روستایی اشاره کرد. با این حال، چالش‌هایی مانند کمبود واگن‌های مخصوص گردشگری، ضعف در بازاریابی و نبود سرمایه‌گذاری کافی از سوی بخش خصوصی شناسایی شد. مسیر ریلی تبریز-جلفا به‌عنوان تنها خط ریلی برقی ایران، زیرساخت مناسبی برای توسعۀ پایدار گردشگری دارد.نتیجه گیری و پیشنهادات: پژوهش پیشنهاد می‌کند که برای توسعۀ گردشگری ریلی در این مسیر، باید همکاری میان بخش دولتی و خصوصی افزایش یابد، اقدامات بازاریابی گسترده‌تری انجام شود و زیرساخت‌های گردشگری مانند امکانات رفاهی در ایستگاه‌ها بهبود یابد. ایجاد مسیرهای دوچرخه‌سواری، سامان دهی بازارچه‌های مرزی و تقویت حمل‌ونقل عمومی در این مسیر نیز پیشنهاد شده است.نوآوری و اصالت: این پژوهش با استفاده از مدل گان و روش تحلیل طیف لیکرت، به بررسی تخصصی ظرفیت‌های گردشگری ریلی مسیر تبریز-جلفا پرداخته و راهکارهای جدیدی برای توسعۀ پایدار این نوع گردشگری ارائه کرده است.

analysis of the impacts of rail-based tourism development with an emphasis on environmental and economic effects on rural areas

context and purpose: rail tourism, as a form of sustainable tourism, enables the reduction of energy consumption and environmental impacts. this study aims to develop rail-based tourism along the tabriz–jolfa railway corridor, enhance the quality of life, increase the potential of railways as a tourism product, and reduce environmental pollution.design/methodology/approach: this study is applied in terms of purpose and descriptive-analytical in terms of method. it utilizes documentary, library, and field studies. the gunn model and likert scale method were used for data analysis. the temporal scope of the research spans the years 2021 to 2024. key indicators examined in this study include access to tourism infrastructure, economic impacts, reduction in environmental pollution, and effects on the sustainable development of rural settlements.findings: the results indicate that the tabriz–jolfa railway corridor holds significant potential for tourism development. key attractions along this route include st. stepanos monastery, the aras river, the jolfa border market, and rural areas. however, challenges such as a shortage of dedicated tourism train carriages, weak marketing strategies, and insufficient private sector investment were identified. as the only electrified railway in iran, the tabriz–jolfa railway provides a suitable infrastructure for sustainable tourism development.conclusion: the study suggests that increasing collaboration between the public and private sectors, implementing comprehensive marketing strategies, and improving tourism infrastructure, such as enhancing station facilities, are essential for developing rail-based tourism along this corridor. additionally, the creation of bicycle routes, the organization of border markets, and the strengthening of public transportation systems are recommended.originality/value: this research, using the gunn model and likert scale analysis, provides a specialized assessment of the potential for rail tourism development along the tabriz–jolfa railway and proposes new strategies for the sustainable growth of this sector.