بررسی میزان تاثیرپذیری شبکه داده - ستانده اقتصاد ایران از تحریم ها و برنامه جامع اقدام مشترک (برجام): رویکرد شبکه‌های پیچیده

پس از جنگ جهانی دوم، تحریم‌ها به‌عنوان ابزاری برای پیشبرد اهداف سیاسی، بدون توسل به مداخله نظامی، جایگاهی راهبردی در سیاست های بین‌المللی یافته اند. درحالی که ایران از ابتدای انقلاب اسلامی همواره با سطوح مختلفی از تحریم‌ها از سوی آمریکا و متحدانش تحت فشار قرار گرفته است، از اوایل دهه 1390 با تحریم‌هایی گسترده‌تر و هدفمندتر، به‌ویژه در حوزه صادرات نفت و دسترسی به منابع ارزی، مواجه شده است. با تصویب برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) در سال 1394، مقرر گردید بخشی از این فشارها به طور موقت کاهش یابد. از آنجا که اقتصاد ایران به‌طور ساختاری به نفت وابسته است، ارزیابی آثار این تحریم‌ها و گشایش‌های ناشی از برجام بر بخش‌های کلیدی اقتصاد ایران، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر به نظر می رسد. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف تحلیل تاثیر تحریم‌ها و توافق برجام بر موقعیت ساختاری بخش‌های اقتصادی ایران، با بهره‌گیری از نظریه شبکه‌های پیچیده، به بررسی تطبیقی ساختار شبکه داده‌-ستانده اقتصاد ایران در سال‌های 1380، 1390 و 1395 پرداخته است. نتایج حاصل از مقایسه این سه شبکه نشان می دهد میزان ارتباطات درون‌شبکه‌ای میان بخش‌های اقتصادی پس از اعمال تحریم های نفتی افزایش یافته است، درحالی که پس از امضای برجام از شدت این پیوندها کاسته شده است. همچنین، تحلیل جایگاه ساختاری بخش‌های مختلف نشان می‌دهد که تاثیر این تحولات، یکنواخت نبوده و برخی بخش‌ها با ارتقا و برخی دیگر با تنزل جایگاه در شبکه اقتصادی کشور مواجه شده‌اند. یافته های این پژوهش می‌تواند چشم‌اندازی روشن برای سیاست‌گذاران اقتصادی در راستای شناسایی بخش های آسیب‌پذیر و تدوین راهبردهای موثر برای مقابله با پیامدهای تحریم‌ها فراهم سازد.

examining the impact of sanctions and the joint comprehensive plan of action (jcpoa) on the input-output network of the iranian economy: a complex networks approach

after world war ii, sanctions have gained a strategic position in international policies as a tool to advance political objectives without resorting to military intervention. while iran has been under varying levels of sanctions imposed by the united states and its allies since the beginning of the islamic revolution, it has faced broader and more targeted sanctions, particularly in the fields of oil exports and access to financial resources, since the early 2010s. with the approval of the joint comprehensive plan of action (jcpoa) in 2015, part of these pressures were temporarily alleviated. since iran’s economy is structurally dependent on oil, evaluating the effects of these sanctions and the openings created by the jcpoa on key sectors of iran’s economy appears to be an unavoidable necessity. accordingly, this study aims to analyze the impact of sanctions and the jcpoa on the structural position of iran’s economic sectors. using the theory of complex networks, it compares the input-output network structure of iran’s economy in 2001, 2011, and 2016. the results of comparing these three networks indicate that the level of intra-network connections between economic sectors increased after the imposition of oil sanctions, while after the signing of the jcpoa, these links diminished. additionally, an analysis of the structural position of various sectors shows that the impact of these developments was not uniform, with some sectors experiencing an upgrade, while others faced a decline in their position within the country’s economic network. the findings of this research can provide a clear outlook for economic policymakers in identifying vulnerable sectors and formulating effective strategies to cope with the consequences of sanctions.