بازتعریف ابعاد مختلف سرزندگی در مراکز تجاری شهر تهران: مطالعه موردی مراکز تجاری چندمنظوره بزرگ مقیاس

هدف: سرزندگی به طور مشخص به مفهوم تنوع فعالیت‌ها در عرصه همگانی و سازگاری آن با فضاهای شهری در چهارچوب نظامی از قرارگاه‌های رفتاری به حساب می‌آید. در این بین مراکز تجاری با دربرداشتن سهم قابل توجهی از مساحت مجموع شهر و نیز پرمخاطب‌ترین فضا در میان شهروندان به سبب بهره‌مندی از برقراری تعاملات مطلوب اجتماعی در مکان، برآورنده نیازهای متفاوت انسانی با ارائه اختلاطی از کاربری‌ها می‌باشند. سرزندگی از جمله کیفیت‌های مطلوب زندگی قلمداد می‌شود که در همبستگی اجتماعی شهروندان نقش بسزایی دارد. هدف نهایی برنامه‌ریزی شهری تامین شرایط مناسب زندگی در شهر و محیط‌های وابسته به آن از جمله مراکز خرید است که رابطه نزدیکی با مفهوم سرزندگی و قابل زندگی بودن در شهر دارد. هدف از این پژوهش ارتقاء کیفیت محیطی مراکز تجاری چندمنظوره بزرگ مقیاس کنونی و آتی شهر تهران بوسیله شناخت و بازتعریف ابعاد سرزندگی در این فضاهاست.روش: این پژوهش با رویکرد کیفی و با استفاده از روش دلفی در مرحله انتخاب مراکز تجاری و روش تحلیل محتوا در مرحله بازشناسی مولفه های سرزندگی انجام شد. برای انجام این پژوهش، از ابزار مصاحبه عمیق نیمه‌ساختاریافته استفاده شد. جامعه این پژوهش مراکز تجاری بزرگ شهر تهران و متخصصان معماری، معماری منظر، طراحی شهری و برنامه‌ریزی شهر بودند. در نمونه‌گیری کیفی جهت انتخاب مراکز تجاری مطلوب، 19 مورد با استفاده از روش دلفی برگزیده شد. در گام بعدی جهت مصاحبه با متخصصین موضوعی، در اﻳﻦ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ به بهره گیری از روش نمونه‌گیری نظری ﺑﺎ 46 ﻧﻔﺮ ﻣﺼﺎﺣﺒﻪ اﻧﺠﺎم ﺷﺪ. برای کدگذاری و تحلیل متن مصاحبه‌ها از نرم افزار اطلس تی آی استفاده شد. به منظور سنجش قابلیت اعتماد و تائیدپذیری یافته‫های پژوهش از روش‫های تماس مستمر با محیط پژوهش، ارائه یافته‫ها به برخی از اعضای جامعه پژوهش و اخذ نظرات ایشان و نیز کدگذاری توسط پژوهشگری دیگر بهره گرفته شد.یافته ها: در ابتدا براساس مولفه‌ها و معیارهای سرزندگی که در مرور پیشینه‌ها و نیز مبانی نظری به دست آمده است، تحلیل معمارانه 19 مرکز تجاری منتخب انجام شد. سپس با مرور مجموعه اطلاعات و داده‌های حاصل از مصاحبه با اساتید و کارشناسان و بررسی آن‌ها از زوایای گوناگون، سرانجام 58 مفهوم در ارتباط با سرزندگی فضایی از طریق کدگذاری باز استخراج  شد. پس از طی شدن مراحل تقلیل داده‌ها، در پاسخ به پرسش پژوهش، 11 بعد برای مفهوم سرزندگی در مراکز تجاری شهر تهران به دست آمد که شامل احیای مکان، تعلق به مکان، تناسبات فضایی، انسجام موقعیت‌ها،مردم‌داری، زیبایی‌شناسی منظر، ایمنی، تنوع، کالبد بنا، ارتباطی و گشایش فضایی است.نتیجه‌گیری: پژوهش حاضر به صورتی خاص بر مراکز تجاری و سرزندگی آنها از ابعاد خاص پژوهش تمرکز داشته است. فضاهای تجاری با در بر داشتن «فرم» در بعد کالبد و «محتوا» در بعد فعالیت به صورتی مکمل، در دو مولفه عین و ذهن در قالب عناصری زیبایی‌شناختی، بصری، کالبدی، ادراکی در یکدیگر عجین شده اند و دارای بارمعنایی واجد اهمیتی هستند. این موضوع برانگیختن حس خاطره انگیزی، سرزندگی و غنای حسی در لبه خیابان و فضاهای ارزشمند پیرامونی را سبب می‌گردد که می‌تواند به صورتی بسیار اثرگذار به عمق بافت‌های ساختمانی اطراف خیابان نیز نفوذ نماید. طبق نتایج به عمل آمده از سایر پژوهش‌ها، مبتنی بر نتایج حاضر، بایستی فرآیندهای طراحی کیفیت‌گرا را جایگزین فرآیندهای طراحی کمیت‌گرا به منظور نیل به مقاصد تفریحی برجسته از جمله مراکز تجاری در راس قرار داد. سرزندگی با ابعاد مختلف اجتماعی، اقتصادی، زیبایی‌شناسی و کالبدی یک محیط مرتبط است و می‌تواند ضمن پوشش دادن تمامی نیازهای مرتبط با ابعاد تاثیرگذار این پژوهش در جهت نیل به اهداف مطرح برآید

redefining various dimensions of vitality in commercial centers of tehran: a case study of large-scale mixed-use centers

purpose- vitality is specifically understood as the diversity of activities in public spaces and its compatibility with urban environments within a framework of behavioral settings. commercial centers, which occupy a significant area of the city and serve as the most frequented spaces by citizens, meet diverse human needs by providing a mix of uses, thereby fostering positive social interactions. urban vitality is considered one of the desirable qualities of life that plays a significant role in the social cohesion of citizens. the ultimate goal of urban planning is to provide suitable living conditions in cities and their associated environments, including shopping centers, which are closely related to the concepts of vitality and livability in urban areas. this study aims to enhance the environmental quality of current and future large-scale mixed-use commercial centers in tehran by identifying and redefining the dimensions of vitality in these spaces.methodology- this qualitative research employed the delphi method for selecting commercial centers and content analysis for identifying vitality components. semi-structured in-depth interviews were utilized as the primary research tool. the study population included large commercial centers in tehran and specialists in architecture, landscape architecture, urban design, and city planning. nineteen centers were selected through the delphi method for qualitative sampling. subsequently, 46 experts were interviewed using theoretical sampling. atlas.ti software was used for coding and analyzing interview texts. to assess the reliability and validity of the research findings, continuous engagement with the research environment was employed. this involved presenting the findings to some members of the research community and obtaining their feedback, as well as utilizing coding conducted by another researcher.findings- initially, an architectural analysis of the 19 selected commercial centers was conducted based on the vitality components and criteria derived from literature review and theoretical foundations. following a comprehensive review of information obtained from interviews with experts, 58 concepts related to spatial vitality were extracted through open coding. after data reduction processes, 11 dimensions of vitality relevant to commercial centers in tehran emerged: place revival, sense of place, spatial proportions, coherence of locations, people-orientedness, landscape aesthetics, safety, diversity, building form, connectivity, and spatial openness.conclusions- this research specifically focuses on commercial centers and their vitality from distinct research dimensions. commercial spaces embody form in their physical aspect and content in their activity aspect, complementing each other through aesthetic, visual, physical, and perceptual elements that are interwoven with significant meanings. this interplay evokes a sense of nostalgia, liveliness, and sensory richness at street edges and valuable surrounding spaces, potentially influencing the depth of adjacent urban fabric. based on findings from previous studies aligned with these results, it is essential to replace quantity-driven design processes with quality-driven design processes to achieve outstanding recreational objectives such as prioritizing commercial centers. vitality is interconnected with various social, economic, aesthetic, and physical dimensions of an environment and can comprehensively address all needs related to the influential dimensions highlighted in this research towards achieving stated goals