تحلیل فلسفی تندى و کندى زمان

گرچه این‌ مساله که «آیا با ملاک‌های فلسفی زمان می‌تواند به تندى و کندى متصف‌شود؟» یکی از مسائل مهم فیزیک و فلسفه‌ی فیزیک در دنیای معاصر است، در طول تاریخ نیز برخی از فیلسوفان – گرچه به‌صورت سلبی – بدان پرداخته‌اند: آن‌ها معمولاً تعدد و تندى و کندى زمان را به‌عنوان یک احتمال مطرح کرده و سپس با ادله‌ی گوناگون به نقد آن پرداخته‌اند. در برابر، به‌ویژه برخی از فیلسوفان نوصدرایی تصریح کرده‌اند به شماره‌ی حرکت‌های موجود زمان‌های گوناگون وجود دارد. این زمان‌ها – به‌روشی متفاوت از فیزیک نسبیت – به تندی و کندی نیز متصف‌می‌شوند: هرچه حرکت تندتر باشد زمان نیز تندتر است. ما ادله‌ی فلسفی این دو دیدگاه رقیب را به روش تاریخی گردآورده و به روش عقلی و با ابزارهای منطقی آن‌ها را تحلیل کرده و سنجیده‌ایم. نتیجه و یافته‌ی پژوهش این است که ادله‌ی گوناگون مخالفان برجسته‌ی تعدد و تندى و کندى زمان – از جمله ارسطو، فلوطین، ابن‌سینا، ابوالبرکات بغدادی و فخررازی – از قوت چندانی برخوردار نبوده و در نهایت پذیرفتنی نیست. ولی از نظر فلسفی ادعای موافقان قابل‌ بازسازی و تقویت است: چون زمان مقدار حرکت و حرکت نیز متعدد و تند/کند است، پس زمان نیز به‌تبع حرکت به‌ تعدد و تندی/کندی متصف‌می‌شود.

a philosophical analysis of the fastness and slowness of time

although the philosophical analysis of time dilation is one of the important problems of physics and its philosophy in contemporary world, throughout history too somephilosophers have – though negatively – discussed about it: they have usually proposed the plurality and slowness/fastness of time as a probable view and then have criticizedthem by several proofs. on the contrary, especially some neo–ṣadrīan philosophers have explicitly asserted that there are as many times as movements. these times caneven be – in a way different from the relativity physics – slow or fast: if a movement isfast, then its time too is fast; and if it is slow, its time too is slow. we have, using thehistorical method, gathered the philosophical reasons of the two opposite views andhave analyzed and criticized them using the philosophical method and through logicaltools. the conclusion is that the various reasons of the notable opponents of pluralityand dilation of time – including aristotle, plotinus, ibn sīnā, abū al–barakāt al–baghdādīand fakhr al–dīn al–rāzī – are not very strong. but the claim of the proponents canphilosophically be strengthened and reconstructed: since time is quantity of movementand movement is plural and slow/fast, so must time be plural and slow/fast subordinateto the movement.