اثبات وجود خدا در آثار فارابی

بحث از خدا به عنوان مبدا عالم از جمله محوری‌ترین مباحث فلسفة فارابی است. فارابی در احصاء العلوم جزء سوم علم الهی را مختص بحث از خدا و موجودات غیر جسمانی و صفات آنها و اثبات وجود آنها می‌داند. بنابراین، از دیدگاه فارابی وجود خدا بدیهی نیست و یکی از مسائل علم الهی (مابعدالطبیعه) محسوب می‌شود و باید برای اثبات آن برهان اقامه شود. اما مراجعه به آثار مشهور فارابی نشان می‌دهد که او در این آثار بخش خاصی را به این برهان اختصاص نداده و برهانی با صورتبندی مشخص بر وجود خدا اقامه نکرده است. بنابراین، مسالة این پژوهش این است که چرا با وجودی که فارابی در احصاء العلوم اقامة چنین برهانی را ضروری دانسته ولی جایگاه مشخصی را در اکثر آثار خود به آن اختصاص نداده است. بر اساس یافته‌های این پژوهش، بر خلاف آثار قطعی الانتساب، برخی از آثاری که به فارابی منسوبند حاوی برهان واضح و روشنی بر اثبات وجود خدا هستند که بر اساس تمایز وجود از ماهیت و تمایز واجب از ممکن اقامه شده است (برهان وجوب و امکان). ابتناء این برهان بر این دو اصل اساسی که فارابی در آثار قطعیِ خود به آنها دست نیافته و لذا آرای مابعدالطبیعی‌اش بر آنها بنا نشده است، و نیز برخی شواهد موجود دیگر در متن این آثار، فرضیة عدم انتساب آن‌هارا به فارابی تقویت می‌کند. از یافته‌های دیگر این پژوهش این است که هرچند فارابی در آثار قطعی الانتساب برهان واضح و روشنی بر اثبات خدا اقامه نکرده اما نمی‌توان گفت که او هیچ اهتمامی به اثبات وجود خدا نداشته؛ چرا که برخی بیانات او در تشریح مراحل کسب علوم نظری دربردارندة نوعی برهان علیت بر اثبات موجود اوّل هستند. بنابراین می‌توان طریق او را در اثبات وجود خدا برهان علیت دانست. علاوه بر این، عبارتی در کتاب آراء اهل المدینة الفاضلة وجود دارد که به نظر می‌رسد فارابی در آن از طریق تحلیل ذات موجود اوّل به اثبات وجود او می‌رسد.

proving god’s existence in fārābī’s works

from fārābī’s perspective, one of the most important and perhaps the most pivotal aspects of metaphysics is the discussion of theological issues—namely, the study of god as the origin of the universe and his attributes. fārābī considers the third part ofdivine science to be the discussion of god and non-corporeal beings and their attributesand proof of their existence. therefore, from fārābī's point of view, the existence ofgod is not self-evident, and therefore it is considered one of the issues of divine science.this research aims to answer the question of what is fārābī's position regarding theproof of god's existence in his various works and in what works has he dealt with it.according to the findings of this research, some of the works attributed to fārābīcontain a clear proof of god's existence based on the distinction between existence andquiddity, as well as necessity and possibility (the proof of necessity and possibility).the assertion of this argument on these two basic principles that fārābī did not achievein his definitive works as well as some other evidences in the text of these works,strengthens the hypothesis of not attributing them to fārābī. on the other hand, referringto fārābī’s definitively authentic works shows that he did not allocate a clear andspecific part to this argument and did not establish a clearly formulated argument for theexistence of god. but despite this, it cannot be said that he had no interest in provingthe existence of god; because some of his statements in describing the stages ofacquiring theoretical sciences include a kind of causality proof over the proof of the firstentity. therefore, his way of proving the existence of god can be considered as proof ofcausality.