خوانش ملاصدرا از فخر رازی در نفی ماهیت از واجب

خوانش یک اندیشمند یا مکتب فلسفی از دیدگاه‌‌های رقیب، بیان‌‌گر میزان غنای فکری آن فرد یا مکتب و شاخصی در آزمودن قوت و ضعف او در برابر سایر نظرات است. اهمیت استخراج و بررسی این خوانش‌‌ها علاوه بر مزایای آموزشی، ضرورتی پژوهشی در پیشبرد مسائل فلسفی و قضاوتی صحیح برای انتخاب آرای برتر است. یکی از موضوعات مهم فلسفی که علاوه بر امور عامه، جایگاه مهمی در الهیات به معنای اخص و به دنبال آن مسائل کلامی دارد، بحث از احکام واجب‌‌ تعالی است. هدف پژوهش حاضر این است که خوانش ملاصدرا از فخر رازی را در انتساب ماهیت به واجب‌‌‌‌ الوجود مورد کاوش قرار دهد. پرسش اصلی پژوهش این است که: ملاصدرا به عنوان مدافع «نفی ماهیت از واجب»، چه خوانشی از دلایل و اشکالات فخر رازی در مخالفت با این آموزه فلسفی دارد؟ روش پژوهش توصیفی- تحلیلی بوده و نتایج نشان داد که، ملاصدرا واجب را عین وجود و منزه از ماهیت می‌‌داند، اما برخی چون فخر رازی حقیقت او را ماهیتی می‌‌شمارند که وجود بر آن عارض شده است. صدرالمتالهین ضمن اقامه براهین گوناگون، دیدگاه رازی را هم نقد کرده است. در پژوهش حاضر رای ملاصدرا در «نفی ماهیت از واجب» با اصولی چون بساطت واجب و امتناع تقدم شئ برخود اثبات شده است. ملاصدرا استدلال خود را با رد شبهه وارد شده از طرف رازی کامل کرده است. در مرحله بعد، نقدهای صدرا بر اشکالات چهارگانه و هستی‌‌‌شناسانه فخر رازی نسبت به این آموزه آمده است. اشکالات مذکور در واقع واکنش وی به مشائین است. رازی بدون اینکه مبنای خود را در اصالت ماهیت به صحنه بیاورد، تلاش کرده است با محور قرار دادن مبانی فکری مشائی در وجود و ماهیت، آموزه «نفی ماهیت از واجب» را به چالش بکشد. خوانش ملاصدرا در واقع به نقد و رد این اشکالات برمی‌‌گردد. مواجهه ملاصدرا با رازی تا نقد استدلال معرفت‌شناسانه فخر و پاسخ به قوی‌‌ترین دعاوی او در اثبات ماهیت برای واجب ادامه یافته است. مقایسه تطبیقی این دو اندیشمند نشان می‌‌دهد که ملاصدرا با تسلط بر پیشینه موضوع و استفاده از اصول صحیح، رای خود را ثابت کرده است، تا جایی که با استفاده از آن اصول، پاسخی پیشنهادی به دو دلیل دیگر رازی که ملاصدرا به آن متعرض نشده نیز در خلال این پژوهش ارائه شده است. در نهایت باید گفت، ریشه نارسایی نظرگاه رازی را باید در قول به اصالت ماهیت در برابر اصالت وجود، غفلت از تشکیک در وجود و سرایت احکام مفهوم وجود به مصادیق آن جستجو کرد. مسائلی که فهم صحیح از آن، سبب توفیق ملاصدرا در ارائه خوانشی انتقادی از رازی شده است. پاسخ‌‌های مبنایی و بنایی او به صورتی است که در این نزاع فکری موفق به پوشاندن رخنه‌‌های براهین حکمای مشاء در نفی ماهیت از واجب می‌‌شود. وی این رسالت را با تکیه بر مبانی خاص خود در حکمت متعالیه و ناظر به هر دو جنبه هستی‌شناسانه و معرفت‌شناسانه به سرانجام رسانده است.

mulla sadra’s reading of fakhr din razi onthe negation of quiddity from the aseity being

a philosopher’s or school’s engagement with rival viewpoints serves as an indicator of their intellectual depth and a measure of their strength in confronting alternative theories. extracting and analyzing such readings is not only pedagogically valuable but also a research imperative for advancing philosophical discourse and discerning superior arguments. among the pivotal philosophical topics—central to both general metaphysics (umūr ‘āmmah) and theology (ilāhiyyāt bi ma‘nā akhaṣṣ)—is the discussion of the attributes (aḥkām) of the aseity being (wājib ta‘ālā). this study explores mulla sadra’s (ṣadr muta’allihīn) critique of fakhr din razi’s (fakhr rāzī) position on attributing quiddity (māhiyyah) to the aseitybeing. the central research question is: how doesmulla sadra—as a proponent of the doctrine of “negating quiddity from the aseity”(nafy māhiyyah ‘an wājib)—interpret and respond to razi’s objections against this philosophical tenet? adopting a descriptive-analytical method, the findings reveal that mulla sadra regards the aseity as pure existence (‘ayn wujūd), utterly transcendent beyond quiddity, whereas razi asserts that the divine reality is a quiddity (māhiyyah) contingently paired with existence. sadra systematically refutes razi’s stance using principles such as the simplicity of the aseity (basāṭat wājib) and the impossibility of a thing’s precedence over itself (imtinā‘ taqaddum shay’ ‘alā nafsih). he further dismantles razi’s objections, which stem from the latter’s engagement with peripatetic (mashshā’ī) metaphysics. notably, razi critiques the negation of quiddity doctrine without explicitly defending his own primacy of quiddity (aṣālat māhiyyah) framework, instead leveraging peripatetic presuppositions about existence and quiddity. mulla sadra’s reading culminates in a rigorous rebuttal (radd) of razi’s four ontological (wujūdī) and epistemological (ma‘rifī) objections, extending even to razi’s strongest epistemic argument for affirming quiddity. a comparative analysis demonstrates sadra’s mastery of the subject’s intellectual history and his adept use of sound principles. the study further proposes responses—rooted in sadra’s methodology—to two additional objections from razi that sadra did not explicitly address. ultimately, the inadequacies (nāqisiyyah) of razi’s position derive from his adherence to primacy of quiddity (versus sadra’s primacy of existence, aṣālat wujūd), his neglect of the gradation of existence (tashkīk wujūd), and his conflation of conceptual (mafhūmī) and referential (miṣdāqī) levels of existence. sadra’s transcendent philosophy (ḥikmah muta‘āliyah) resolves these gaps, offering a comprehensive critique that bridges ontological and epistemological dimensions. his foundational responses effectively patch the logical fissures in the peripatetic arguments against attributing quiddity to the aseity.