کاربست روش تحلیل گفتمان در راستای فهم نصوص دینی و زمینه‌های صدور آن

در دانش فقه الحدیث که متصدی فهم احادیث و مسائل مربوط به آن است، تلاش می‌شود تا نصوص دینی به‌مثابه یک «متن» مورد تجزیه‌وتحلیل قرار گرفته و خوانش صحیحی از آنها ارائه شود. بر این اساس لازم است جهت فهم «متن» از روش‌های تحقیق «متن محوری» استفاده شود که فراتر از واکاوی متن و عناصر تشکیل‌دهنده آن، به فرامتن و فضای گفتمانی تولید متن نیز توجه داشته باشد. یکی از بهترین روش‌های تحقیق میان‌رشته‌ای جهت فهم متن، روش «تحلیل گفتمان» است که در کنار تحلیل عناصر و اجزاء متن، به ناگفته‌های فراتر از متن نیز توجه داشته و تلاش دارد ابعاد و زوایای مختلفی از متن همانند زمینه‌های صدور، انگیزه‌های متکلم، جریان‌های غالب و مغلوب هم‌عصر را کشف و تبیین نماید. در این مقاله با مطالعه موردی چند حدیث مهم در حوزه اختلاف قرائات قرآنی، تلاش شده کاربست اجرا و بومی‌سازی این روش جهت فهم نصوص دینی را در پنج فضای: ساختاری، معنوی، ارتباطی، گفتمانی و فراگفتمانی معرفی شود. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهند که این احادیث در تقابل با چندین جریان گفتمانی در داخل و خارج از مذهب تشیّع تولیدشده و اهداف خاصی را فراتر از الفاظ ظاهری، مدنظر داشته است.

Application of Discourse Analysis Method in order to Understand Religious Texts and the Context of its Issuance

In the knowledge of hadith jurisprudence, which is responsible for understanding hadiths and related issues, an attempt is made to analyze religious texts as a text and provide a correct reading of them. Accordingly, in order to understand text, it is necessary to use textcentric research methods that, in addition to analyzing the text and its constituent elements, also pay attention to the hypertext and the discourse space of text production. One of the best methods of interdisciplinary research to understand the text is the method of discourse analysis which, in addition to analyzing the elements and components of the text, also pays attention to the unspoken beyond the text and tries different dimensions and angles of the text such as contexts, motivations Discover and explain the dominant and recessive currents of all ages. In this article, by studying the case of some important hadiths in the field of differences in Quranic readings, an attempt is made to introduce the application and localization of this method to understand religious texts in five spaces: structural, spiritual, communicative, discourse and metadiscourse. The research findings show that these hadiths have been produced in opposition to several currents of discourse inside and outside the Shiite religion and have considered specific goals beyond the apparent words.