بازخوانی تحلیلی انتقادی نظریه‌های هستی‌شناختی اوصاف الهی نزد اندیشمندان مسلمان

پرسش درباره‌ صفت داشتن خداوند و نسبت صفات با ذات الهی، مباحثی را در اندیشه‌ اسلامی به‌وجود آورده که به «توحید صفاتی» یا «هستی‌شناسی اوصاف الهی» معروف است. پاسخ‌های اندیشمندان مسلمان با نگرش‌های مختلف، از همان قرن اول تاکنون، موجب طرح دیدگاه‌های گوناگونی شده است که به ماهیت وجودی و تکوینی صفات الهی و رابطه‌ آنها با ذات خداوند می‌پردازند. در این مقاله، با بررسی آثار و گزارش‌های آرای اندیشمندان مسلمان، علاوه بر بازشناسی نظریه‌های معروف «نیابت»، «عینیت» و «زیادت»، نظریه‌های کمتر مطرح‌شده‌ «نفی صفات»، «احوال»، «اعتبار ذهنی»‌، «ترادف مفهومی» و «لا‌هو و لاغیره» در هستی‌شناسی اوصاف الهی به روش تحلیلی انتقادی مورد بررسی قرار گرفته‌اند و با نگاهی تطبیقی سیر تحولات این مسئله در اندیشه‌ اسلامی ارائه شده است.

an analytical-critical review of the ontological theories on divine attributes in the muslims’ thoughts

the question of god’s attributes and the relationship of attributes to the divine essence has given rise to discussions in islamic thought known as & attributive monotheism & or &the ontology of divine attributes.& since the first century up to now, the responses of muslim scholars with different perspectives have led to various views on the existential nature of divine attributes and their relationship to the divine essence. by examining the works and assertions of muslim scholars, this article reviews and analyses the well-known theories of & substitution,& &objectivity,& and & superaddition & as well as the less widely discussed theories of &negation of attributes,& &states,& & mental considerations & &conceptual synonymy,& and &neither he nor other than he & in the ontology of divine attributes, and the course of developments of this issue in islamic thoughts.