بازخوانی جایگاه عقل به‌مثابۀ ابزار شناخت در اندیشۀ جاحظ؛ رویکردی کیفی

 عقل به‌عنوان یکی از ارکان معرفت‌شناسی در تفکر اسلامی، همواره مورد توجه متفکران بوده است. این پژوهش با هدف تبیین جایگاه عقل در اندیشۀ ابوعثمان عمرو بن بحر جاحظ (160-255ق)، متفکر برجستۀ معتزلی، به بررسی نقش آن در نظام معرفت‌شناختی وی می‌پردازد. برخلاف فیلسوفان مشایی مانند فارابی و ابن‌سینا که بر جنبه‌های نظری عقل تاکید داشتند، جاحظ عقل را ابزاری عملی و چندمنظوره می‌دانست که در کنار تجربه و وحی، به شناخت جهان و اصلاح رفتار اجتماعی یاری می‌رساند. این مطالعه با روش تحلیل محتوای کیفی، آثار کلیدی جاحظ شامل البیان و التبیین، الحیوان، البخلاء و الرسائل را بررسی کرده و نشان داده است که وی با تلفیق عقل، تجربه و وحی، رویکردی نوآورانه به معرفت‌شناسی اسلامی ارائه داد. این دیدگاه، جاحظ را در میانۀ عقل‌گرایی مشایی و نقل‌گرایی اشعری قرار می‌دهد و بر تاثیر او در شکل‌گیری تجربه‌گرایی اسلامی تاکید دارد. پژوهش حاضر پیشنهاد می‌کند که مطالعۀ بیشترِ اندیشۀ جاحظ می‌تواند به درک عمیق‌تر تاریخ فلسفۀ اسلامی کمک کند.

revisiting the role of reason as a tool of knowledge in the thought of al-jāhiz; a qualitative approach

reason (‘aql), as one of the pillars of epistemology in islamic thought, has always been a subject of attention for thinkers. this research aims to examine the role of reason in the thought of abū ‘uthmān ‘amr ibn baḥr al-jāḥiẓ (160-255 ah), the prominent mu‘tazilite scholar, by investigating its place in his epistemological system. unlike peripatetic philosophers such as al-farabi and ibn sina (avicenna), who emphasized the theoretical aspects of reason, al-jāḥiẓ viewed reason as a practical and multifaceted tool that, alongside experience and revelation, aids in understanding the world and reforming social behavior. using a qualitative content analysis method, this study examines key works of al-jāḥiẓ, including al-bayān wa al-tabyīn, al-ḥayawān, al-bukhalāʾ, and al-rasāʿil. it demonstrates that by integrating reason, experience, and revelation, he presented an innovative approach to islamic epistemology. this perspective places al-jāḥiẓ between the rationalism of the peripatetics and the textualism of the ash‘arites, highlighting his influence on the formation of islamic empiricism. the present research suggests that further study of al-jāḥiẓ’s thought can contribute to a deeper understanding of the history of islamic philosophy.