ملاک‌های ثبوتی و اثباتی معلولیت در فلسفۀ اسلامی و آیات و روایات

یکی از مباحث مربوط به علیت، پرداختن به ملاک نیازمندی معلول به علت است. این‌که معلول بودن معلول در واقع و نفس‌الامر به چه علت است و معلول بودن اشیا را از چه طریقی می‌توان معین کرد، یکی از مسائلی است که در فلسفۀ اسلامی و آیات و روایات به آن پرداخته شده است. در این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی، و با تقسیم ملاک معلولیت به ثبوتی و اثباتی، ابتدا به بیان دیدگاه فلاسفۀ مسلمان در مورد ملاک ثبوتی معلولیت پرداخته شده و سپس ملاک‌های اثباتی معلولیت در فلسفۀ اسلامی استخراج شده است. در ادامه با استخراج ملاک‌های ثبوتی و اثباتی معلولیت در آیات و روایات، به تحلیل و مقایسۀ این ملاک‌ها با ملاک‌های مطرح‌شده در فلسفۀ اسلامی پرداخته شده است و این نتیجه به دست آمده که در مورد ملاک های اثباتی معلولیت بین دیدگاه فلاسفه و آیات و روایات توافق و سازگاری وجود دارد. اما در مورد برخی از ملاک‌های ثبوتی بین دیدگاه فلاسفه و ظاهر برخی از متون دینی تعارض دیده می‌شود که به راه‌حل‌هایی برای رفع این تعارض پرداخته شده است.

ontological and epistemological criteria of effect-hood in islamic philosophy and in scriptural texts (quranic verses and hadiths)

one of the topics pertaining to causality is addressing the criterion for an effect's (ma'lūl) need for a cause. determining what makes an effect an effect in reality and truth, and by what means the effect-hood (ma'lūliyyat) of things can be ascertained, is an issue that has been addressed in islamic philosophy and in the scriptural texts (qur'anic verses and hadiths). in this research, employing a descriptive-analytical method and by dividing the criterion for effect-hood into ontological and epistemological criteria, the views of muslim philosophers concerning the ontological criterion for effect-hood are first expounded. subsequently, the epistemological criteria for effect-hood in islamic philosophy are extracted. following this, by extracting the ontological and epistemological criteria for effect-hood from the qur'anic verses and hadiths, these criteria are analyzed and compared with those presented in islamic philosophy. the conclusion reached is that regarding the epistemological criteria for effect-hood, there is agreement and compatibility between the viewpoint of the philosophers and the scriptural texts. however, concerning some ontological criteria, an apparent conflict is observed between the philosophers' viewpoint and the apparent meaning of some religious texts, for which solutions are proposed to resolve this conflict.