بنیاد معرفت‌شناختی الهیات تنزیهی قاضی سعید قمی

مبنای «الهیات تنزیهی» نزد قاضی سعید را می‌توان با دو رویکرد جدا و هرچند به هم وابسته، جست‌وجو نمود: رویکرد وجودشناختی و رویکرد معرفت‌شناختی. نظام معرفت‌شناختی اندیشۀ قاضی سعید، سازوار با جهان‌های سه‌گانة «حس، نفس و عقل» ترسیم می‌گردد. جهان‌های مخلوقی که با حفظ تناسب و سنخیت، در دستگاه معرفتی «حس، خیال و عقل» شناخته می‌شوند و «تعریف و توصیف»ی از هر یک به دست می‌آید. از دیدگاه قاضی سعید قمی، علم، «احاطه» بر شیء است و شناخت، مستلزم نوعی «رویت» است. شناخت حسی و خیالی، با «وقوع بر شیء و وصول به آن» همراه است و شناخت عقلی با «بازگشت عاقل به خود و مشاهدۀ معقول» حاصل می‌شود و مستلزم نوعی «رویت» و «سنخیت» است، اگرچه ممکن است نوع دیگری از علم، غیر از «حس، خیال و عقل» وجود داشته باشد که مستلزم «سنخیت و مثلیت» نبوده و به «وجود معلوم» وابسته نباشد. محدودیت‌های فرایند علم‌یابی انسان، توانایی عبور از مرزهای اثباتی شناخت ذات و صفات الهی را سلب می‌کند و «الهیاتی تنزیهی» را بنا می‌نهد که با شناخت حد انسان و اعتراف او به عجز از شناخت کنه و کیفیت ذات و صفات الهی همراه است. الهیات تنزیهی، مبنای تعظیم و اجلال خدای تعالی و توجه به صفات فعل الهی، راه محبت و عشق به حضرت او جلّ‌جلاله است.

the epistemological foundation of apophatic theology (ilāhiyyāt-e tanzīhī) n qāḍī saʿ īd qummī

the basis of apophatic theology (ilāhiyyāt-e tanzīhī) in the thought of qāḍī saʿīd can be sought through two distinct yet interrelated approaches: the ontological approach and the epistemological approach. the epistemological system of qāḍī saʿīd's thought is delineated in harmony with the three worlds of sense (ḥiss), the soul (nafs), and intellect (ʿaql). these created worlds, while maintaining proportionality and homogeneity, are known within the cognitive apparatus of sense, imagination (khayāl), and intellect, and a definition and description of each is obtained. from qāḍī saʿīd qummī's viewpoint, knowledge (ʿilm) is encompassment of a thing, and cognition necessitates a kind of vision (ruʿyah). sensory and imaginative cognition is accompanied by occurrence upon the thing and attainment to it, while intellectual cognition is achieved through the return of the intellective subject (ʿāqil) to itself and the observation of the intelligible (maʿqūl), requiring a kind of vision and homogeneity (sinhīyat). although there may be another type of knowledge, other than sense, imagination, and intellect, which does not require homogeneity and similitude (mithliyyat) and is not dependent on the existence of the known (wujūd-e maʿlūm). the limitations of the human process of acquiring knowledge deprive it of the ability to cross the positive boundaries of knowing the divine essence and attributes, thus establishing an apophatic theology. this theology is accompanied by the recognition of human limits and his admission of inability to comprehend the reality (kunh) and modality of the divine essence and attributes. apophatic theology is the foundation for glorifying and venerating god almighty and focusing on the divine attributes of action (ṣifāt-e fiʿlī), and it is the path of love and devotion to his presence, the glorified and the exalted.