تحلیل «سعادت» از دیدگاه کندی، زکریای رازی و فارابی

کمال‌گرایی یکی از سنت‌های تاریخ فلسفه است که نخستین شواهد آن را در یونان باستان می‌توان مشاهده کرد. این سنت گستردۀ فلسفی تا مکاتب فلسفی مدرن نیز ادامه داشته و فلسفۀ اسلامی نیز از آن مستثنا نیست. کم انسان به سعادت نهایی او می‌داند. با توجه به مغفول ماندن این جنبه در پژوهش‌ال‌گرایی، استکمال نفس را هدف نهایی فلسفه به شمار می‌آورد و فلسفه را راهی برای نیلهای تاریخ فلسفۀ اسلامی، نوشتار حاضر به دنبال بررسی این مسئلۀ اصلی است که سعادت از دیدگاه کندی، زکریا رازی و فارابی چه معنا و چه لوازمی دارد. مسئلۀ فرعی این پژوهش آن است که از دیدگاه این سه فیلسوف، اگر نفس به سعادت نهایی خود نرسد، چه سرنوشتی در انتظار او خواهد بود. اینها سه فیلسوف نخست جهان اسلامی به شمار می‌آیند و علی‌رغم اختلافات قابل توجهی که با یکدیگر دارند، در این ویژگی مشترک‌اند که تحت تاثیر جریان سینوی قرار نگرفته‌اند. مفروض نگارندگان آن است که نیک‌بختی و شقاوت از دیدگاه سه فیلسوف مورد نظر در نهایت در جهان پس از مرگ تحقق پیدا می‌کند. با این حال، این فیلسوفان به علت اختلاف مبانی، تفاوت-های جدی و عمیقی در زمینۀ سعادت و شقاوت با یکدیگر دارند. با بهره‌گیری از روش تحلیل انتقادی و تحلیل توصیفی، نوشتار حاضر نشان داده است که این فیلسوفان دیدگاه‌های متنوعی هم در مورد معنای سعادت و هم در خصوص لوازم عدم نیل به سعادت دارند.

an analysis of happiness from the perspectives of al-kindi, zakariya al-razi, and al-farabi

perfectionism is one of the enduring traditions in the history of philosophy, the earliest evidence of which can be observed in ancient greece. this broad philosophical tradition has continued into modern philosophical schools, and islamic philosophy is no exception. perfectionism considers the perfection of the soul (istikmāl al-nafs) to be the ultimate goal of philosophy and regards philosophy as a path for humans to attain their ultimate happiness (saʾādah). given the neglect of this aspect in research on the history of islamic philosophy, the present article seeks to investigate this main question: what meaning and implications does happiness have from the perspectives of al-kindi, zakariya al-razi, and al-farabi? a subsidiary question addressed in this study asks what fate befalls the soul if it fails to attain its ultimate felicity according to these thinkers. these three are counted among the first philosophers of the islamic world and, despite significant differences among themselves, share the common characteristic of not having been influenced by the avicennan (ibn sina) current. the authors' assumption is that felicity (nikbakhtī) and wretchedness (shaqāwat) from the perspectives of the three philosophers in question are ultimately realized in the afterlife. however, due to differences in their foundational principles, these philosophers have serious and profound differences concerning happiness and wretchedness. utilizing critical and descriptive analytical methods, the present article has shown that these philosophers hold diverse views both regarding the meaning of happiness and concerning the implications of failing to attain it.