صدور معلولات از علت نخستین و مدل‌سازی آن با استفاده از مفهوم تابع در ریاضی

این مسئله که کثرت مشهود در جهان چگونه از علت نخستین ایجاد شده، در کلام اندیشمندان موحد به‌ویژه فیلسوفان و متکلمان اسلامی محل مناقشه و تضارب آراء بوده است. مسئلۀ محوری این بحث نیز قاعدۀ الواحد است که اختلاف آرای بسیاری درمورد صحت و همچنین تفاسیر آن مشاهده می‌شود. در این نوشتار به روش تحلیلی‌توصیفی ابتدا به نقد برخی اقوال در این مسئله پرداخته شده و در ادامه به‌منظور دست‌یابی به تبیین صحیح ایجاد کثرت، ابتدا مدعای اصل سنخیت بررسی و اثبات می‌شود که برخلاف برخی اقوال نباید از این اصل در اثبات قاعدۀ الواحد استفاده کرد، بلکه این قاعده را می‌توان با دقت در تعریف علت تامه اثبات کرد. پس از اثبات این مطلب که طبق تقریر صحیح قاعدۀ الواحد هر علتِ تامۀ واحدی معلول واحدی دارد، نحوۀ ایجاد کثرت در معلولات را می‌توان به شیوه‌ای شبیه به بیان خواجه نصیرالدین طوسی در شرح اشارات تبیین کرد که هم قاعدۀ الواحد نقض نشود و هم اشکالات مخالفان این قاعده وارد نباشد. در نوشتار حاضر برای درک ساده‌تر این مسئله با اثبات اینکه رابطۀ علیت مصداقی از «تابع» در ریاضیات است، صدور کثرت از علت نخستین، مدل‌سازی و در خاتمه مزایای این مدل‌سازی بیان می‌شود.

emanation of effects from the first cause and its modeling using the concept of function in mathematics

the question of how the multiplicity observed in the world emanates from the first cause has been a subject of contention and diverse opinions among monotheistic thinkers، particularly islamic philosophers and theologians. the central issue in this discussion is the rule of the one (qā'ideh al-wāḥid)، which has led to numerous disagreements regarding its validity and interpretations. in this article، using an analytical-descriptive method، some opinions on this issue are first critiqued. subsequently، to achieve a correct explanation of the creation of multiplicity، the claim of the principle of similarity is examined and proven، showing that، contrary to some views، this principle should not be used to prove the rule of the one (qā'ideh al-wāḥid); rather، the rule can be established by carefully defining the complete cause (illat tāmmeh). after proving that، according to the correct formulation of the qā'ideh al-wāḥid، every single complete cause has a single effect، the manner of creating multiplicity in effects can be explained in a way similar to khāja naṣīr's exposition in sharḥ al-ishārāt، such that the qā'ideh al-wāḥid is not violated، and the objections of its opponents are not applicable. in the present article، to simplify the understanding of this issue، by proving that the causal relationship is an instance of the function in mathematics، the emanation of multiplicity from the first cause is modeled، and finally، the advantages of this modeling are stated.