نشانه‌شناسی پدیده «کودک جنگ» در شعر محمود درویش

پدیده «کودک جنگ» برای شاعران مقاومت در حکم نشانه و ماده بامعنایی است که هویت‌دهنده بخشی از گفتمان پایداری و ساختارها و مناسبات درونی و بیرونی آن است. در شعر محمود درویش، شماری از نقش‌ها و دلالت‌هایی روایت می‌شوند که ارتباطی استوار میان معصومیت کودکی و دنیای پرخشونت جنگ را بازسازی می‌کنند و معناهای محتمل و گسترده‌ای را به این مفهوم پاک بشری متصل می‌سازند. در این مقاله با کمک رهیافت‌های مختلف نشانه‌شناسی و روش توصیف و تحلیل متن، شعر محمود درویش با موضوع کودک جنگ، تجزیه و معنایابی می‌شود و لایه‌های فکری و نشانه‌هایی همچون: عنوان، بینامتن، زمان، مکان، شخصیت، روایت، مولف، شگردهای یاری‌رسان به خواننده برای کشف معناهای اضافی، و نیز دیگر رمزگان موجود تحلیل و ارزیابی می‌شود. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که شعر کودک در آثار محمود درویش بیشتر کودکانه‌نما است تا کودکانه؛ یعنی زبان آن بزرگ‌سالانه است و تنها موضوع آن کودکانند. شعر او نشانه و بازتابی از یک زندگی است؛ زندگی خصوصی و عمومی یک شاعر که از بُعد کودکانه آن، هم در میان نشانه‌های دلپذیر و هم در میان نشانه‌های آزاردهنده در نوسان است. در شعر وی علاوه بر عناصر درون‌متن، تکیه فراوانی بر عناصر فرامتن و سوانح زندگی مولف می‌شود. از میان نشانه‌های شعر او سه نشانه زمان، مکان و شخصیت پربسامدترین نشانه‌های متنی هستند و همگی این نشانه‌ها امکان تاویل‌های گوناگون از شعر درویش را فراهم می‌سازند.