بازگشت به مرکز در «التوهم» حارث محاسبی

حارث محاسبی در «التوهم»، سفر روح به جهان دیگر را به شیوه دوم‌شخص و در قالب معراج‌نامه روایت می‌کند. از شاخص‌ترین عناصری که سفرنامه و به تبع آن معراج‌نامه بر اساس ماهیت خود بر آنها استوار است، زمان و مکان است. زمان و مکان در ارتباط با شهود روح، فضای عالم مثال است. فضایی که با بازسازی زمان‌های موعود، دوری و نزدیکی به مرکز را در دو مکان مجزا نشان می‌دهد. جایی که پروردگار سیمای کریم خود را به‌تمامی بر مومنان آشکار می‌کند، بالاترین نقطه بهشت است. بر اساس نظرات میرچا الیاده تجربه دینی تکرار عوالم روحانی است. زمان نیرومند و شگفت‌انگیزِ نخستین تجلی، تکرار می‌شود و ابدیت مقدس در حادثه موخر رستاخیز، میثاق نخستین را یادآوری می‌کند. در این پژوهش مکان و زمان سفر روح و کهن‌الگوهای مربوط به آن‌ را از دید اسطوره‌شناسی می‌کاویم. آیا ساحت خیال از ناخودآگاه جمعی غنی شده، و با ترسیم سفر روح به حد اعلای قربت، انسجام‌یافتگی و تمامیت را نشان می‌دهد؟ روح چه مسیری را طی می‌کند تا دوباره نخستین روزهای آفرینش را در مرکز هستی، جایی که در گل آدم دمیده شد، تجربه کند؟ توصیفات دقیق، زیبا و ادبی محاسبی در کنار غنای فراحسی، التوهم را از معراج‌نامه‌های دیگر متمایز کرده‌است.