امکان‌سنجی رجوع در هبۀ زوجین بر پایۀ آموزه‌های فقهی(نقدی بر مادۀ 803 قانون مدنی با پیشنهاد اصلاح)

قانون مدنی در مادۀ 803 ، اصل را در عقد هبه بر جواز گذاشته و موارد لزوم را تحتاستثنائات بیان می کند. با تفسیر مبتنی بر مفهوم حصر، هبۀ زوجین مشمول جواز رجوعمی گردد. اما در مادۀ 1037 رو یکرد متعارض با مادۀ 803 را اتخاذ نموده است. این درحالی است که مسئلۀ هبۀ زوجین نزد فقیهان اختلافی است. گروهی مستند به صحیحۀمحمد بن مسلم و اجماع، قائل به جوازند و گروهی هم به استناد ارحام بودن زوجین، آیۀو صحیحۀ زراره از امام صادق(ع) نظر به لزوم هبه دارند. با توجه به « اوفوا بالعقود »اینکه منشا اختلاف نظر در برداشت از ادله است، لذا نگارنده در این جستار با مراجعه بهمنابع کتابخانه ای و رو یکرد توصیفی-تحلیلی به ارزیابی استدلال قائلین به هر دو نظرپرداخت. در خصوص استدلال قائلین به جواز، این نتیجه به دست آمد که موضوعصحیحۀ محمد بن مسلم، رجوع از صدقه است نه هبه و چون شرط تحقق صدقه، قصدقربت است، لذا وجه جواز رجوع، عدم تحقق صدقه است. اجماع منقول هم با موانعصغروی و کبروی مواجه است. اما در خصوص استدلال قائلین به لزوم هم نتیجه شد کهدو دلیل اول قائلین به لزوم، توانایی اثبات مدعا را ندارد، زیرا ارحام محسوب شدنزوجین نیاز به دلیل دارد که در مقام، مفقود است و آیۀ مورد استناد در جایی مَجرا داردکه تردیدی در لزوم عقد باشد، درحالیکه مستند به روایات صحیح السندِ کثیری که درمسئله هست، اصل جواز هبه، امری اتفاقی است. در خصوص صحیحۀ زراره، با وجودطرح اشکالات مختلف، ضمن اثبات عدم تعارض با روایت محمد بن مسلم و مطرودنبودن آن، روشن شد اینکه فقها به بخشی از روایت عمل نکرده اند، بخش دیگر روایت(لزوم هبۀ زوجین) از حجیت ساقط نمی شود، مخصوصا که مشهور به آن عمل کرده اند،لذا با تبعیض در اجزای صحیحه، بخش دیگر آن مورد عمل قرار می گیرد. ازاینرو بهقانون گذار پیشنهاد می گردد تا در اصلاحات آتی قانون مدنی، هبۀ زوجین را نیز جزومستثنیات ماده قرار دهد.

feasibility of revocation in spousal donations based on jurisprudential teachings (a critique of article 803 of the civil code with proposed amendments)

the civil code considers in article 803, the presumption principle in the contract of gift (arabic: اَلْهبةَ , romanized: al-hiba) to be permissible, and it states the exceptions where it becomes obligatory (presumed to be binding). by interpreting this in the context of exclusivity, the gift between spouses is included under the permissibility of revocation. however, article 1037 adopts anapproach that is conflicting with article 803. this is while the issue of spousal gifts is a matter of dispute among jurists. some, based on the authentic narration of muḥammad ibn muslim (ṣaḥīḥih muḥammad ibn muslim) and consensus (arabic: اجْماع , romanized: ʾijmāʿ), argue for permissibility, while others, citing the kinship (persons related to the legator in the female line) between spouses, the qurʾānic verse “pacta sunt servanda or honor your contracts,” and the authentic narration of zurārah ibn aʿyan from imām ṣādiq (peace be upon him), believe in the obligation and binding of gifts. considering that the source of the disagreement lies in the interpretation of the evidence, the author, in this study, evaluates the arguments of proponents of bothviews by referencing library sources and employing a descriptiveanalytical approach. regarding the reasoning of those who advocate for permissibility, it has been concluded that the subject of the authentic narration of muḥammad ibn muslim (ṣaḥīḥih muḥammad ibn muslim) pertains to the return of ṣadaqa (alms) rather than a gift.since the condition for the realization of ṣadaqa is the intention of seeking nearness to god, the basis for the permissibility of returning is the non-fulfillment of ṣadaqa. additionally, the reported consensus (al-manqūl) also encounters both minor and major obstacles.however, in examining the reasoning of those who support the obligation, it becomes clear that the first two arguments they present do not sufficiently substantiate their claim. this is because the notion of kinship between spouses demands evidence, which is lacking in thiscontext. moreover, the cited verse pertains only to situations where there is uncertainty regarding the obligation of the contract. in contrast, numerous authentic narrations affirm the establishedprinciple that gifts are permissible. in relation to the authenticnarration of zurārah, despite various objections, it has been shown that there is no conflict with the narration of muḥammad ibn muslim and that it is not rejected. the fact that jurists have not acted upon one part of the narration does not invalidate the other part—specifically, the obligation of gifting between spouses—especially since this particular part has been upheld by many. thus, by distinguishing between the parts of the narration, the latter part remains valid and continues to be acted upon. thus, it is suggested to the esteemed legislator to include the gift between spouses as an exemption (exclusions) in the futureamendments of the civil code.