مناسبات نفتی انگلیسی‌ها با سران حکومتگر بختیاری (1322-1354ق / 1935- 1905م)

مظفرالدین شاه قاجار در سال 1319ق/ 1901م. امتیاز نفت را به «ویلیام ناکس دارسی» تبعه کشور بریتانیا به مدت شصت سال و به صورت انحصاری واگذار کرد. امتیازنامه مزبور در 18 ماده تنظیم و به استناد ماده هشتم آن، عملیات حفاری در جنوب غرب کرمانشاه امروزی (نفت شهر) در حاشیه مرز با عثمانی آغاز شد. پس از دو سال کاوش، روشن شد که میادین یادشده نفت کافی و تجاری نداشتند. با توصیه کارشناسان و داده ‌های علمی، ادامه حفاری به خوزستان و مناطقی که تحت نظر ایل بختیاری بودند، منتقل شد. کارگزاران سیاسی انگلیسی با آگاهی از شرایط منطقه، ضعف و ناتوانی دولت مرکزی ایران برای تامین عملیات اکتشاف و استخراج، دانستند که باید با خان‌های بختیاری وارد مذاکره شوند. در سال 1323ق/ 1905م. پس از چند دوره مذاکره، سرانجام قراردادی در شش ماده تنظیم و مورد موافقت انگلیسی‌ها و بختیاری‌ها قرار گرفت. در سال 1326ق/ 1908م. با کشف نفت تجاری و تغییر شرایط بین‌المللی، روابط انگلیسی‌ها با خوانین بختیاری دستخوش تغییر و دچار چالش شد. در پی آن و با روی کار آمدن رضاشاه، سرانجام در سال 1930م. به امتیازات بختیاری‌ها خاتمه داده شد. این پژوهش با روش پژوهش کیفی و با اخذ رویکردی توصیفی-تحلیلی به ارزیابی موضوع فوق می‌پردازد. پژوهش حاضر در پی پاسخ به این پرسش است که سیاست دولتمردان انگلیسی با خوانین حکومتگر بختیاری در حوزه عملیات نفت چگونه بوده است؟ جهت پاسخ‌گویی به پرسش فوق، این فرضیه اتخاذ شد که کارگزاران سیاسی بریتانیا با آگاهی از اوضاع بین‌المللی و منطقه‌ای پس از کسب امتیاز نفت، برای ایجاد امنیت جهت اکتشاف و استخراج، با خوانین بختیاری ارتباط برقرار کردند و پس از تغییر شرایط و روی کار آمدن رضاشاه، از پشتیبانی بختیاری‌ها رویگردان شده و ضمن حمایت از رضاشاه، به امتیازهای سابق بختیاری‌ها خاتمه دادند.

britain's oil relations with bakhtiari khans (1354-1322 ah / 1905-1935)

in 1901, mozaffar ad-din shah qajar granted a 60-year exclusive oil concession to british subject william knox d’arcy. the initial drilling operations began near kermanshah but were unsuccessful. based on expert advice, the focus shifted to khuzestan, where the bakhtiari tribe held influence. due to the central iranian government's inability to secure the exploration and extraction process, british officials negotiated with bakhtiari leaders. in 1905, a six-point agreement was reached between the british and the bakhtiari chiefs, securing british access to the oil fields. the discovery of commercial oil in 1908 changed the geopolitical situation, straining the relationship between the british and the bakhtiari. by 1930, following the rise of reza shah, the privileges granted to the bakhtiari were revoked. this research, utilizing both qualitative and quantitative methods, evaluates british policies toward the bakhtiari leaders regarding oil operations, suggesting that british support shifted from the bakhtiari to reza shah as political conditions evolved.