تکامل فقه سیاسی شیعه از صفویه تا جمهوری اسلامی ایران

بی‌تردید یکی از اصلی‌ترین بنیادهای تمدنی و فکری ایرانِ اسلامی فقه است که همچون عنصری سازنده و دیرپا از اعصار آغازین تا کنون در این تمدن حاضر و موثر بوده است. اما این عنصر ثابت، خود ثابت نبوده و با دگرگونی ادوار و اقتضای شرایط تحولات خاص خود را تجربه کرده است. در همین راستا، اگرچه فقه شیعه از بنیانها و اصول ثابتی تکوین یافته اما از زمان ظهور تا امروزه و به خصوص پس از پیروزی انقلاب اسلامی، تحولات چشمگیری را از سرگذرانده است. برای فهم بخشی از این تحولات، این پژوهش سوال اصلی خود را معطوف موضوع کرده که فقه سیاسی شیعه از صفویه تا امروز چه تغییرات عمده‌ای داشته است. فرضیه تحقیق بر آن بوده که از آنجایی که فقه سیاسی تاملِ فقاهتی در امر سیاسی بوده، فلذا همواره در مناسباتی با قدرت بوده است. از این رو، شکل و الگوی رابطه با قدرت می‌تواند معیار مناسبی برای بررسی تحولات عمدۀ آن باشد. یافته های تحقیق نشان داده که فقه سیاسی شیعه در دوران قبل صفویه از دخالت در حکومت کناره‌ گیری داشته؛ در دوران صفویه و قاجار فقها با مشرعیت دهی به حکومت و تصدی برخی نهادهای دولتی، فقه سیاسی شیعه را از انزوا خارج ساختند؛ در دوران قاجار و پهلوی با ایجاد جنبشهای سیاسی و حضور در نهادهای رسمی خواهان نقش بیشتری در تصمیم گیریهای سیاسی شدند؛ و سپس در فرایند تکوین انقلاب اسلامی، و بعداً در دورۀ تاسیس و تثبیت آن، به تصدی‌گری سیاست پرداختند. رویکرد تحقیق توصیفی-تاریخی، و شیوه جمع آوری داده‌ها کتابخانه‌ای و اسنادی بوده است.

evolution of shia political jurisprudence from safavid to qajar and islamic republic of iran

undoubtedly, jurisprudence has been a foundational pillar of islamic iran’s culture and civilization, deeply influencing its intellectual landscape. while rooted in fixed principles, shia jurisprudence has evolved significantly over time, especially after the islamic revolution. this research investigates major transformations in shia political jurisprudence from the safavid era to the present. initially, shia jurists refrained from political involvement, focusing on doctrinal development. during the safavid and qajar periods, jurists legitimized rulers and took limited governmental roles, bringing shia jurisprudence out of isolation. by the qajar and pahlavi eras, their influence expanded through political movements and participation in state institutions. the islamic revolution marked a turning point, transitioning shia jurisprudence from advisory roles to direct political administration. by integrating jurisprudential principles with governance, they shaped a model that continues to define iran’s political system. using a descriptive-historical approach, this study highlights jurisprudence’s adaptability, illustrating its progression from marginalization to centrality in governance, reaffirming its vital role in shaping modern political frameworks and showcasing its enduring capacity for addressing evolving political realities.