معرفی نسخه «وسیله السائلین»: اجوبه ای از ابوطالب قائنی

نسخ خطی بخش مهمی از تاریخ کتاب و کتابداری پیش از صنعت چاپ را به خود اختصاص داده‌اند و حامل اطلاعات ارزشمندی از تاریخ علم هستند. این آثار همچون چراغ راهی برای محققان و اندیشمندان علوم مختلف در تولید آثار علمی جدید به شمار می‌آیند. جستار حاضر با هدف معرفی نسخه‌ی خطیِ «وسیله‌السائلین فی احکام‌‌الدین» نگاشته شده است. «وسیله‌السائلین» یکی از آثار مهم و شناخته شده در تاریخ فقاهت و علوم اسلامی است که توسط ابوطالب قائنی نگارش یافته است. ابوطالب قائنی از علمای قرن 13ق از نخستین اندیشه‌ورزان شیعی است که در مسائل مختلف فقهی و اصولی صاحب‌نظر و متخصص بوده است. او در «وسیله‌السائلین»، در قالب سوال و جواب، به مسائل مختلف دینی و شرعی پرداخته است؛ بنابراین، این اثر، از نظر ویژگی‌های ساختاری و محتوایی، در حیطه‌ی اجوبه‌های فقها جای می‌گیرد که در آن موضوعات مختلفی مانند عبادات (نماز، روزه، زکات، حج)؛ معاملات (خرید و فروش، اجاره، وصیت)؛ و مسائل اجتماعی (ازدواج، طلاق، ارث) مطرح شده‌اند. این اثر به دلیل جامعیت و دقت در بیان مسائل فقهی و تطابق آن با اصول شیعی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. براین‌اساس مقاله‌ی حاضر درصدد تبیین ویژگی‌های صوری و محتوایی و کارکردهای این نسخه به شیوه‌ی توصیفی تحلیلی است.. نتایج حاصل از این پژوهش نشانگر اهمیت «وسیله‌السائلین» و سهم آن در حفظ و اشاعه‌ی میراث مکتوب شیعه، آشنایی با تاریخ محلی و ویژگی‌های اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی جامعه‌ی قاینات در روزگار تدوین این کتاب است.

presenting the seeker's guide to the rulings of religion: replies to inquiries by abu taleb qayeni

introduction manuscripts and handwritten documents from past generations hold significant scientific, artistic, and cultural heritage value. these works play a crucial role in transmitting the scientific achievements and experiences of previous civilizations. therefore, identifying, introducing, and preserving manuscripts is an essential and unavoidable task. the unesco memory of the world programme, established in 1992, aims to compile a list of archives and libraries that are at risk of damage or destruction. given this context, conducting case studies on manuscripts from various perspectives, particularly in terms of preserving civilizational heritage, is necessary. this article, emphasizing the importance of such studies, examines the content of the manuscript 'the seeker's guide to the rulings of religion'.the manuscript 'the seeker's guide to the rulings of religion', authored by abu taleb qayeni (1230 ah – 1293 ah), belongs to the category of ajwibah (collections of legal questions and answers). these ajwibah consist of a compilation of religious queries and responses, systematically organized under the titles of questions and answers or ajwibat al-masā'il. abu taleb qayeni was a prominent 13th-century ah jurist with numerous works in the field of islamic jurisprudence and other religious sciences such as dirāyah (narration analysis) and rijāl (biographical evaluation of narrators). due to his extensive knowledge of islamic and legal sciences, he employed rational arguments and scriptural evidence from the qur'an and the sayings of shi'a imams to address religious inquiries.from a content perspective, 'the seeker's guide to the rulings of religion' falls within the category of ajwibah manuscripts. historically, after the demise of the prophet muhammad (pbuh), shi'a imams were entrusted with the responsibility of answering religious inquiries and resolving ambiguities. following the imams, this duty was carried out by the deputies of the hidden imam (mahdi). after the passing of the last deputy, shi'a scholars and jurists assumed this critical role. over time, the questions and answers posed to scholars in different periods were compiled into treatises, forming the tradition of ajwibah-writing, which has continued throughout iranian history.the primary objective of this research is to analyze the structural and content-related aspects of 'the seeker's guide to the rulings of religion' and to elucidate its role within islamic culture and civilization.