پژوهشی در خاستگاه نمادین نقوش سرو و گلدان در پُشتی‌های معاصر ایل سنگسر

بافت فرش در ناحیه سنگسر به‌دلیل زندگی چادرنشینی، قدمتی کهن دارد. بافندگان سنگسری فرش‌های متنوعی را در ابعاد مختلف با طرح‌هایی همچون چهارفصل، لچک‌وترنج، زیرخاکی، بته‌ای، محرابی، تابلوفرش و مواردی مانند این‌ها، براساس نقشه و یا با الگوبرداری از پشتِ فرش‌های شهری در ابعاد مختلف، می‌بافند. در میان بافته‌های سنگسری، فرشی در ابعاد کوچک با نقوش متنوع جانوری و گیاهی بافته می‌شود که پُشتی نام دارد. نقوشی که بر روی پُشتی‌ها بافته می‌شود برخلاف آنچه در بین ایلات و عشایر مرسوم است، برگرفته از عناصر و تزیینات شهری است که مواردی مانند سرو، گلدان، محراب، گوزن، آهو یا پرنده را شامل می‌شود. بنابر آنچه بیان شد، سوال‌های مطرح در پژوهش این است که بافندگان ایل سنگسر چه نوع ترکیب‌هایی از این نقش‌مایه‌ها را بر روی پُشتی‌های عشایری و روستایی ایجاد می‌کنند؟ و خاستگاهِ نمادین نقوش پُشتی‌های ایل سنگسر مربوط به کدام منطقه یا دوران تاریخی است؟ این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی و مطالعه میدانی و اسنادی صورت گرفته است. هدف از انجام آن، دستیابی به خاستگاه نقوش موجود در پُشتی‌های سنگسری است. یافته‌ها نشان می‌دهند الگوی اصلی این نقش، گلدان بوده که عموماً با سه گلدان بافته شده اما تعداد و اندازه سرو متغیر بوده است. بقیه نقوش، جانبی بوده و به‌تناسب کم و زیاد شده‌اند. اولین نمود سرو و گلدان، در یک نقشِ برجسته آشوری مشاهده شده که بعدها در دوره هخامنشیان و بعد از اسلام در هنرهای مختلف به‌ویژه فرش در دوره صفوی، از آن استفاده شده است. نقش‌مایه گوزن و پاژن در آثار یافت‌شده از عیلام، املش، حسنلو، زیویه، لرستان، کلاردشت و هنرهای سکایی و هخامنشی نیز، به کار رفته است. الگوی نقش‌مایه جانوری در کنار درخت زندگی، از تمدن سومری تا عصر قاجار در آثار صناعی دیده می‌شود. این احتمال که بافندگان عشایری و روستایی سنگسر به این الگوها دسترسی داشته‌اند بسیار کم است. شاید با تاثیرپذیری از مناطق شهرهایی همچون اصفهان، کاشان یا کرمان، این نقوش در بافته‌هایشان رواج یافته است. این نیز ممکن است که بافندگان عشایری و روستایی ساکن در این نواحی، الگوی اصلی به‌ویژه نقش گوزن و قوچ را در مناطق خود یا جنگل‌های استان مازندران دیده و به طراحان مناطق شهری مورد اشاره، سفارش داده‌اند.

a research on the symbolic origin of cypress and vase motifs in the contemporary backrests of the sangsar tribe

carpet weaving in the sangsar area has an ancient history due to the nomadic life، and according to experts، modern carpet weaving started in sangsar in the middle of the 1981 ad. the sangsari weavers make various carpets in different dimensions with designs such as four seasons، lachak and toranj، zirkhaki، bothei، mihrabi، carpets، etc، are woven in different dimensions based on the map or by modeling the back of urban carpets. a small-sized carpet with various animal and plant motifs is woven among the sangsar weaves، which is called backrest or pushti or .the patterns that are woven on the backs، unlike what is customary among the tribes and nomads، are taken from urban elements and decorations، including cedars، vases، mihrab، deer، gazelle or birds. the question of the research، what kind of combinations of these motifs do the weavers of the sangsar tribe create on the nomadic and rural backrests? also، which region or historical period is the origin of the motifs designed on the backrests of the sangsar tribe? this research has been carried out in a descriptive-analytical and field and document study، and the purpose of its and its purpose is to find the origin of the motifs on the sangsar's backrest .the findings show that the main pattern of this motif is a vase، and it is generally woven with three vases، but the number and size of the cypress are variable، the rest of the motifs are considered to be lateral and increase and decrease accordingly. the first appearance of cypress and vase was seen in an assyrian relief، which was used later in the achaemenid period and after islam in various arts، especially carpets in the safavid period. deer and pazen motifs can also be seen in the works found in elam، amalesh، hasanlu، ziviyeh، lorestan، kalardasht and scythian and achaemenid arts. the pattern of an animal motif next to the tree of life can be seen in works of art from the sumerian civilization to the qajar era. the probability that the nomadic and village weavers of sangsar had access to these patterns is very low، and it is likely that these motifs became popular in their weaves under the influence of urban areas such as isfahan، kashan or kerman. there is also a possibility that the nomadic and rural weavers living in these areas have seen the main pattern، especially the motif of deer and ram، in their areas or in the forests of mazandaran province and ordered the designers of the mentioned urban areas. ​​