ریخت‌شناسی تصاویر دیوان در دیوارنگاره‌های دوره قاجار

دیوارنگاری یکی از هنرهای برجسته و فاخر دوره قاجار بوده که در قالب نقاشی بر زمینه‌هایی چون کاشی، گچ و چوب شکل گرفته است. توجه به باستان گرایی و موضوعات مذهبی در این دوره، باعث شکل‌گیری آثاری شد که در آن نقش اهریمن و دیو بیش از همه مورد توجه هنرمندان و حاکمان وقت قرار گرفت. نقوشی که علاوه‌بر جنبه روایتی از نظر ریخت‌شناسی نیز قابل بررسی هستند. هدف از این پژوهش بررسی ریخت و کالبد تصاویر دیوها در هنر عمومی دیوارنگاری‌های دوره قاجار است. نگارندگان با بررسی 14 نمونه گزینشی از خلال دیوارنگاری‌های قاجاری و داده‌های اسنادی و میدانی به‌شیوه کیفی و بر مبنای تجزیه و تحلیل توصیفی–تحلیلی و منابع تصویری، در تلاش برای پاسخ‌گویی بدین پرسش هستند که ریخت و کالبد دیو در هنر عمومی دوره قاجار بر پایه چه تفکراتی از ذهن هنرمند تراوش کرده‌است؟ یافته‌ها نشان می‌دهد، نقوشی که در عصر قاجار زینت‌بخش بناهای عمومی چون سردرها، حمام‌ها و بناهای مذهبی بودند، تصاویری مخوف و تیره‌وتار ندارند. به عبارت دیگر تصوری که از دیو در اذهان مردم موجودی مهیب، هولناک و مخوف تجسم می‌شد، ناگهان تغییر کرد و به موجودی لطیف، کم‌آزار، شایان شفقت، طنزآمیز، خندان و گاه با اندام‌های اروتیک زنانه و حتی آراسته دیده شد؛ موجوداتی خوش‌لباس که مزین به رنگ‌های زیبا بودند و حتی زیورآلاتی نیز به خود آویخته‌اند. این امر بیانگر عرفی‌گرایی در زندگی اجتماعی زنانه در این دوره بود. یافته‌های پژوهش بیانگر آن هستند که چهار مفهوم زن، طبیعت، باورهای ماورایی اولیه و بیگانه در ذهن و اندیشه ایرانی‌ها در دوره قاجار دچار تغییراتی ژرف شده بود.

morphology of demon's paintings on mural paintings of the qajar period

mural painting is one of the prominent and noble arts of the qajar period، which was formed in the form of painting on surfaces such as tiles، plaster and wood. attention to antiquarianism and religious issues in this period led to the creation of works in which the role of ahriman and demon drew most of the attention of artists and rulers of the time. patterns that can be investigated not only in regards to their narrative aspect but also in terms of morphology. the purpose of this research is to investigate the shape and anatomy of the images of demons in the public art of wall paintings of the qajar period. by examining 14 selected samples from qajar wall paintings through documentaries and field data in a qualitative manner، based on a descriptive-analytical approach and visual sources، the authors intend to answer the following question: what kind of thoughts and beliefs is the cast and body of the demon in the general art of the qajar period based on? the findings show that the motifs that adorned public buildings such as shrines، baths، and religious buildings in the qajar era did not have a scary and dark image. in other words، the idea of a demon in people's minds being imagined as a formidable، terrifying and scary creature، suddenly changed and it was seen as a gentle، harmless، compassionate، humorous، smiling creature، sometimes with female erotic organs and even being well-dressed beings who were decorated with beautiful colors and even hung ornaments on themselves. this was an expression of traditionalism in women's social life in this period. the findings of the research show that the four concepts of women، nature، primitive and alien transcendental beliefs underwent deep changes in the mind and thought of iranians during the qajar period.